ХЄГЖИЛ ГЭДЭГ ШИНЖЛЭХ УХААН

“Боннын” Т.Алтангэрэл ( aka_bonnie@hotmail.com)

Монгол улс улс тєрийн дотоод зєрчилдєєн, ядуурал, авилгал, хоцрогдол дунд он жилvvдийг vдэж єнгєрєєж байхад хєрш Хятад улсын эдийн засаг, шинжлэх ухаан єдрєєс єдєрт хєгжиж, хvн амын амьжиргааны тvвшин дээшилж, дэлхийн бодлогыг тодорхойлох болов. Доройтол, арчаагvй байдал газар авсан нь дотоод гадаадын аливаа шалгуурыг vл дийлэх эмзэг, хvн ам нь нутаг уснаасаа дайжиж, ирээдvй гэх итгэл тун бvрхэг байгаагийх гэмээр.
Байгалийн нєєц баялаг, тусгаар улсын тvvх, хvн амын нийтийн боловсрол зэрэг тодорхой нєєц боломжууд байсаар байхад бид яагаад ядуу, хоцрогдсон, чадалгvй, чадваргvй явна вэ? 60-аад оны vед Их Британий Лэйборист намын гишvvн Тон Бэныг Нийтийн танхимаас Лордуудын танхимд шилжvvлэхээр хатан хаан санал болгосон ч тэрбээр ”Би Ар Монголд очиж ажилламааргvй байна” гэж хэлээд Лордын танхимд элсэхээс татгалзаж байжээ.

Их Британид Лордын танхим нь гол тєлєв тэтгэвэрт гарсан ахмад насны тєрийн зvтгэлтнvvд цалингvй ажилладаг парламентын дээд танхим байдаг бол Нийтийн танхимд тєрийн гол эрх мэдэл тєвлєрч тvvний гишvvд нь ард тvмэнтэйгээ илvv ойр, ардчилсан зарчмаар сонгогдон ажилладаг. Иймээс ч тэр vеийн нэгэн парламентч ийнхvv Лордын танхимыг Ар Монголтой зvйрлэсэн нь єдгєє ч єргєн хэрэглэгддэг хэллэг хэвээр байх юм. Монгол улс дэлхийн тvвшинд алслагдмал, жижигхэн, буурай орны тоонд орж, гадаадын доноруудаас хамааралтай, єєрийн гэсэн хєгжлийн замнал, зорилго тэмvvлэлгvй явсаар байх уу?

1. Бидэнд хєгжлийн бодлого бий юу?
Монгол улсын тєр засгийн хэтийн зорилго гэхээр Vндсэн хуульд заасан “иргэний, ардчилсан хvмvvнлэг нийгэм байгуулах” гэсэн ерєнхий зарчмыг нэрлэдэг. Хэдийгээр ардчилал, улс тєрийн агуулгын хувьд Черчиллийн хэлдэгээр “одоогоор хvн тєрєлхтєний олсон хамгийн тохиромжтой” нийгмийн зохион байгуулалт мєн ч хэтэрхий ерєнхий зарчимд дулдуйдсан тєр нь vндсэндээ тодорхой “бодлогогvй” болохдоо хvрч байна. Монгол улс таван жилийн дараа хєгжиж буй орнуудын дунд хєгжлийн vзvvлэлтээрээ хаана явах, эдийн засгийн єсєлт, ажилгvйдэл ямар хувьтай болох, авлигал хэдэн хувиар буурах, хvн амын орлогыг хэдэн хувиар єсгєх талаар тодорхой, бодитой тооцоо, хугацаатай, тогтвортой зорилтууд бидэнд бий эсэхэд эргэлзээтэй. Хєгжлийн бодлогод тєрийн оролцоо ямар байх, олон нийтийн єсєн нэмэгдэж байгаа vvрэг ролийг хэрхэн vнэлж ашиглах, ядуурлыг буруулах эдийн засгийн єсєлтийг бодитоор хэрхэн хангах, байгаль орчин тогтвортой хєгжлийг яаж бvрдvvлэх, дотоодын нєєц болон vндэсний єрсєлдєх чадварыг олон улсын зах зээлд дээшлvvлэх зэрэг хєгжлийн амин чухал асуудлууд улс тєрийн хvрээнд тодорхой зорилт, нэгдмэл ажиллагааг хvлээн байх шиг.
Єнєєдєр манай тєрєєс ямар зорилгод хэзээ яаж хvрэх тухай бодлого, стратеги нь маш бvдэг байгаа учир нийгэмд зорилгогvй, цаг алдсан, улс тєржсєн, зарчимгvй байдал газар авч эцэст нь тєр нь єєрєє энэ бvхнээс гарах гарцаа олж ядан бvдрэх болов. 1990 оноос хойшхи их шинэтгэлийн жилvvдэд эдийн засгийн анхан шатны хэд хэдэн дорвитой шинэчлэл хийгдсэн ч сvvлийн жилvvдэд эдийн засгийн шинэчлэлийн эрчимтэй, зоригтой алхамууд хийгдсэнгvй. Одоогоор Монголын нийгэмд улс тєрийн ардчилал хєлєє олох гэж хамаг энерги зарагдаж байгаа нь нэг талаас зайлшгvй туулах ёстой зам ч улсын хєгжил эдийн засаггvйгээр, vйлдвэрлэл, зах зээл, баялаггvйгээр хоосон зvйл гэдэг нь тодорхой. Дэлхийн томоохон онолч эдийн засагчид эдийн засгийн єсєлт байгаа учраас ардчилал хєгжиж байна уу эсвэл ардчилалтай учраас эдийн засаг хєгжиж байна уу гэсэн асуултыг тавьж, Хятад улсын жишээг татах нь элбэг ч аль алиныг сонгосон манай улсын хувьд цогц шинэчлэлийг тууштай vргэлжлvvлж, байнга боловсронгуй болгох талаас нь ажиллах vлдэж байна. Ардчилсан нийгмийн онцлогийг харахад улсын хєгжил нь дан ганц тєрийн бус иргэний нийгмийн хамтын оролцоотой буюу єргєн хvрээний “тоглогчид” улсын хувь заяаг барилцаж байна. Нэгэнт иргэний нийгэм хvчтэй тvрэн орж ирэх болсон нєхцєлд тєр нь хуучны арга барилтайгаа зууралдаад зєрчилдєєд цаг алдаад байх бус орчин vеийн хєгжлийн шаардлагад нийцсэн “тєр барих” ажлыг хуваалцах механизмыг чадварлаг, цаг алдалгvй нэвтрvvлэх нь зохистой болов уу. Хэрэв тєрийн vйл ажиллагааг урьдчилан мэдэх боломжтой, vйл ажиллагаа нь нээлттэй, бодлого нь тодорхой бєгєєд тууштай, тєрийн бодлого эрх зvйт зарчимд vйлчилж байвал нийгэмд мэдээллийн хомсдлоос газар авч буй хардлага сэрдлэгэ vvсэхгvй байх байсан биз.
Монгол улс хєгжлийн тодорхой бодлого, стратегийн зорилтуудтай байж дэлхийн улс орнууд, бvсийн хэмжээнд єєрийгєє харьцуулж, хєгжлийн vзvvлэлтээр тэдгээр улсуудтай єрсєлдєж, бодлого vйл ажиллагаагаа чиглvvлсэн бол шилжилтийн явц ийнхvv олон жилээр удаашрахгvй байх байсан биз. Хєгжлийн цогц бодлогогvйгээр, улсаа гэсэн сэтгэлгvйгээр, бvтээн босгох тэмvvлэлгvйгээр аливаа улс, тєр засаг доройтдог нь дэлхийн хєгжиж буй орнуудын олон жишээн дээр харж болно. Манай орон нь 1990 оноос хойшхи хvрсэн улс тєр, эдийн засгийн тодорхой амжилтууд байвч тэдгээр нь тєдийлєн тогтвортой бус байгаа учир бидний ажил талдаа ороогvй байна гэж ойлгож болох юм. Тиймээс тєр нь ул суурьтай судалгааны \"хєгжлийн судалгааны институци байгуулах\" vндсэн дээр хєгжлийн бодлогоо цаашид тав, арав, хорин жилээр тодорхой болгож, эдийн засаг, салбарын болон орон нутаг, хот хєдєєгийн хєгжлиийг уялдуулах, бизнес, єрсєлдєєн, хєрєнгє оруулалтыг єсгєх, vр дvнгээ нарийвчлан тооцох нь чухал юм. Тухайлбал, єнєєгийн тєрийн яамд улсын бодлогыг жинхэнэ утгаар нь боловсруулах арга барилд суралцаж, илvv vр дvнтэй, шинжлэх ухааны vндэстэй, уялдаатай бодлого ярьж, тvvнийгээ хэрэгжvvлэх, хянах гинжин процессыг мэргэжлийн єндєр тvвшинд хийх шаардлагатай байна.

Улсын хєгжлийг тєр залж хэрэгжvvлдэг ч тvvний цаана бодлогын хувьд яах аргагvй улс тєрийн хvчин буюу нам гол тодорхойлогч нь болдог. Манайд буй намууд харамсалтай нь бодлогооор уралдахаас илvv эрх мэдлийн тєлєєх “гар нvцгэн” тэмцэл явуулж, иймээс ч аль нэг нам нь тєр барих эрх авлаа гээд онцгой єєрчлєлт гарахгvй байна. Энэ нь намуудын хувьд улс орны хєгжлийн тухай тодорхой санал, бодлого, тэдгээрийг хэрэгжvvлэх тооцоо судалгаа, аргачлал, мэргэшсэн хандлагаар тун ядмаг байгаагийн нэг илэрхийлэл юм. Аль ч намд салбарын бодлого бvр ч хvндхэн байдалд байдаг нь тэнд тодорхой салбарын боловсон хvчин, мэдээлэл судалгаа дутмагаас илэрхий. Намууд нийгмийн гэхээсээ цэвэр улс тєрийн амьдралд хутгалдаж, тодорхой асуудлыг шийдвэрлэх арга тактик нь улс тєржсєн, мєн л явцуу хvрээний байх юм. Олон намын тогтолцоотой нийгэмд асуудлыг олон талаас авч vзэн зєв хувилбарыг сонгох нь чухал байтал намууд нийгэмд тулгамдсан асуудлаар байр сууриа илэрхийлдэггvйгээс иргэний хєдєлгєєнvvдэд зайгаа тавьж, иргэдийн vзэл бодлыг тєлєєлєх чадвараа алдаж байна. Намууд улсын vндсэн салбараар урт хугацааны бодлого, концепцитай тэрийгээ иргэдэд танин мэдvvлдэг, тєрийн залгамж чанарыг алдагдуулахгvйгээр тєрийн эрх барьж ажиллаж чадах тийм улс тєрийн орчин vеийн хvчин vгvйлэгдэж байна. Намын шинэчлэлийн тухай ярьж байгаа єнєє vед намууд шинэчлэлийн vйл ажиллагаагаа шуурхай эхлvvлж, асуудлаа зєв тодорхойлж, зєв чиг зvгээ олох болтугай гэж найдья.

2. Хурд?

Хурд бол хєгжлийн маш чухал хvчин зvйл. Хурдтай байсан учраас монголчууд 12-13 –р зуунд мандан, дэлхийн тvvхэнд байгаагvй Их эзэнт гvрэн байгуулж явсан. Єнєєдєр энэхvv хурдыг АНУ эзэмдсэнээр дэлхийн номер нэг супер хvчин хэмээн тооцогдож ирсэн ч Энэтхэг, Хятад хэмээх том гvрнvvдийн хєгжлийн хурд єрсєлдєн гарч ирлээ. Том гvрнvvдийн хэмжээнд ярьдаггvй юмаа гэхэд монголчууд бид єєрийн улсыг баян, чадварлаг болгож шилжилтийн vеийн хундрэлийг богино хугацаанд давахын тулд бvхий л хvчин чармайлтаа гаргах хэрэгтэй байна.
ЗХУ-г задрахад Европын холбооноос ОХУ-д асар их буцалтгvй тусламж, техникийн туслалцаа vзvvлсэн ч vсрэнгvй хєгжил хvссэнээр ирээгvй. Vvнийг єнєєгийн барууны эдийн засагчид тайлбарлахдаа тус улсын тогтолцооны гажуудлыг засч залруулах нь гол хvндрэл нь болсон гэдэг. Бизнес, хєрєнгє оруулалтын томоохон тєслvvд тогтолцооны гажуудлаас болж урагшлахгvй, тєрийн хvнд суртлын аппаратыг дийлэхгvй нурах нь энvvхэнд байсан гэж дvгнэдэг. Монгол улсын хувьд эдийн засгийн хурдтай хєгжлийг сааруулж байгаа томоохон хvчин зvйлийн нэг нь яах аргагvй тогтолцооны гаж талууд болох шуурхай бус байдал, авилгал, тєрийн аппаратын босоо тогтолцоо, хvнд суртал, тодорхой бус дvрэм журам, мэдээлэлийн солилцоо удаан, тэгш бус зэрэг олон “тvгжээс” vйлчилж байна. Тєрийн vйл ажиллагааг хурд, бага зардлаар ихийг бvтээх хэмнэлттэй чанар (efficiency) болон vр дvн (effectiveness) гэсэн гурван vндсэн зарчмаар явуулж, шаардлагатай гэвэл тухайн харилцаанд маш тодорхой, нарийвчилсан дvрмийн зохицуулалт хийж тэр нь иргэддээ нээлтэй байх, шаардлагагvй буюу зах зээл нь єєрєє зохицуулах зvйлийг тєрєєс оролцоод байлгvйгээр эрх чєлєєг нь олгох маягаар асуудалд обьектив хандвал зvгээр гэж vзэж байна.

3. Мэргэшил ба хєгжил
Англид ємгєєлєгчийн ажлын нэг цагийн хєлс 100 фунт стерлингээс эхэлж байна. Ємгєєлєгч хvн тэнд маш єндєр цалинтай, нэр хvндтэй байдаг бол манайд зах зээл дэх хэрэгцээ нь бага байсаар байхад хэтэрхий олон хуульч, ємгєєлєгчийн нийлvvлэлт бий болгосон нь тэдний цалин хєлс, чанар чансаанд хэрхэн нєлєєлж байгааг ер тооцохгvй байх жишээтэй. Монгол улс хэрэгцээнээсээ хол давсан хуульч, эдийн засагч бэлтгэн тєгсгєєд лангууны худалдагч болгож байгаа нь цєєнгvй. Энэ нь нvдэнд харагдаж буй илэрхий асуудал ч тvvнийг шийддэггvй, удаашруулаад, тогтолцооны “євчин” болдог. Тогтолцооны асуудлыг шийдвэрлэх аргачлал, улс тєрийн хvсэл зориг, vр дvнд хvрэх тэмvvлэл баймааж нь тєрєєс тодорхой зохицуулалт хийж, зах зээлд эрvvл єрсєлдєєнийг хєхvvлэн єєгшvvлэх чадамжтай болох юм. Тухайлбал, ємгєєлєгчийн эрхийг vнэхээр чадалтай цєєн хvнд олгож тэдний чадвар, цалин хєлс нэмэгдэх боломжийг бий болгох, эсвэл инженер, барилгачин зэрэг хэрэгцээтэй мэргэжилтэнийг бэлтгэх нарийн мэргэжлийн сургуулиудыг тусгайлан дэмжих гэх мэт. Монголчууд бид зах зээлд шилжээд байна л гэдэг ч зах зээлийг єєрийг нь сайн судалж амжаагvй, зах зээлээ ухаантай зохицуулж чадалгvй явсаар єдий хvрч байна гэхэд хилсдэхгvй. Зах зээлтэйгээ уялдсан бодлогыг хэрэгжvvлбэл улс маань хєгжих боломж их байна.

Мэдээлэл технологийн эрин vед мэргэшил чухал vvрэгтэй байдаг. Аливаа макро тvвшний асуудалд мэргэжлийн хvний зєвлєгєєгvйгээр “харанхуйгаар” зvтгэх нь бvдvvлэг бєгєєд маш их эрсдэлтэй. Монголын тєр єєрийн бодлогоо мэргэжлийн судалгаан дээр vндэслэдэг болох нь ихээхэн шаардлагатай болж байна. Тодорхой бодлогыг хэрэгжvvлэхэд гарах зардал, эрсдэл, vр дvн, ашгийн тооцоо, эерэг ба сєрєг талууд, олон нийтийн ашиг сонирхол зэрэг бvхий л хvчин зvйлийг зєв тооцсон мэдлэгт тулгуурласан шийдвэр нь алдаа багатай байдаг.

Бид vндэсний сэхээтэн, оюуны нєєцийг ”vндэсний тархийг”? хєгжvvлж, vндэсний судалгааны институт, мэдээллийн санг бий болгож, холбогдох бодлого боловсруулах, анализ хийх, харьцуулах think-tank-ийг Засгийн газрын дэргэд хєгжvvлэх, гадаадад амьдарч, сурч байгаа єндєр мэргэжилтэй монголчуудаар дотооддоо оюуны хєрєнгє оруулалт хийх нєхцлийг бий болгох, шинжлэх ухааны тодорхой салбаруудыг санхvvжvvлэх, судалгаанууд хийж гадаадад худалдах, Монгол брэндийг гадаадад мєнгє зарж сурталчлах, олон улсын зах зээлд єрсєлдєх зэрэг асар олон стратегийн чухал алхмуудыг цаг алдалгvй хиймээр байна.

4. Шинэчлэлийн дараах vе шат
1990 оноос хойшхи Монгол дахь vйл явцыг ажиглахад vндсэндээ шилжилтийн эхний vе шатыг давсан буюу суурь єєрчлєлтийг бид хийж чаджээ. Саяхан Европын холбооноос Монгол улсыг шилжилтийн vеийн улс гэдэг ангилалд багтаасан тухай мэдээлэв. Єєрєєр хэлбэл Монгол улс шилжилтийн улс орнуудын адил ижилхэн бэрхшээлийг туулж яваа бєгєєд эдгээр орны нийтлэг замнал, учирч буй бэрхшээл нь хэв шинж тєсєєтэй байна. Шилжилтийн vеийн улс орнуудад тогтолцооны тєлєвшил удаан явагдаж байгаагаас Зvvн Европын зарим орнууд Европын холбоонд элсэх зорилгоор энэхvv тогтолцооны шинэчлэлийг хурдацтай хийж чадсан байх юм. Харин хэтийн ирээдvйд “Европын холбоонд” элсэх гэх зэрэг тодорхой зорилго байхгvй улс орнуудад шинэтгэл удаашрах, улс тєрийн тогтворгvй байдал єрнєх зэрэг нийтлэг vзэгдэл ажиглагдаж байна. Орчин vеийн тєр нь нийгмийнхээ шаардлагын дагуу шинэчлэгдэх, олон улсын байдал, дэлхийн єєрчлєлтєд мэдрэмжтэй хандах, дотоод болон гадаадын оновчтой бодлогыг явуулах нь улсын хєгжилд асар нєлєєлж байна. Тєр єєрєє институцийн хувьд хууль ёс, сайн засаглал, зєв бодлого, олон нийтийн оролцоог дэмжин ажиллах шаардлага улам бvр нэмэгдсээр байна.

Шинэчлэл гэдэг нэг цэгээс эхэлж тvvний vр дvнгээс нь дараагийн шинэчлэл эхэлдэг байнгын цагирган vйл явц юм. Тиймээс ч бидний шинэчлэлийн процесс зєв явж байгаа эсэх, vр дvнгээ зорилтондоо тодорхойлсноор єгч байгаа эсэх талаар байнга эргэж харах хэрэгтэй юм. Улс тєрийн намууд, иргэний болон мэргэжлийн байгууллага, иргэд байнга боловсрох шаардлагатайгаас тєр нь єєрєє боловсронгуй болохын тулд vр дvнгээ маш сайн тооцож хянаж байх, тогтсон муу практикийг зоригтойгоор шинэчлэх нь хєгжлийн vндэс гэж бодож байна. Тєрийн vvргийг єнєєдєр vндсэн гурван чиглэлд хуваадаг нь нэгдvvгээрт, боломж нєхцлийг бvрдvvлэх, хоёрдугаарт, зохицуулах, гуравдугаарт, vйлчилгээ vзvvлэх зэрэг юм. Энэ vvднээс авч vзвэл манай тєр зохих vйл ажиллагаа, хандлага, чиг vvргээ єєрчлєх, орчин vеийн шаардлагад нийцvvлэх, байнгын боловсронгуй болох тал дээр анхаарч ажиллах нь чухал болж байна.

5. Хvн-баялаг
Хvн ам цєєтэй Монгол улсад хvн бол асар vнэтэй баялаг. Хvнд чиглэсэн бодлого, тvvний эрvvл мэнд, ажил хєдєлмєр, оюуны хєгжил, амьдрах орчинг бvрдvvлэхээс гадна бие биентэйгээ нэгдэж ажиллаж чаддаггvй гэгдэх монгол хvний онцлогийг анхаарч хvмvvсийн эв нэгдлийг бэхжvvлэх, хамтран ажиллах хєтєлбєрvvдийг хєрш, гудамж, хороо, компаний хэмжээнд зохион байгуулах, багаар ажиллах чадварыг, аргачлалыг хvvхдэд багаас нь сургуульд заах зэрэг ажлыг зохион байгуулбал боломжтой мэт. Олон нийт, нийтийн ашиг сонирхол гэсэн сэтгэлгээг хєгжvvлэх, тєрийн vйл ажиллагааны vндсэн зорилт болговол эх оронч vзэл тогтоно гэж бодож байна. Тvvнчлэн хvн ам цєєтэй манай улсад хvний нєєцийн маш оновчтой бодлого чухал vvрэг гvйцэтгэх нь гарцаагvй. Чадал чансаатай хvнээ vнэлж, ашиглаж, эх орондоо баялаг бvтээхэд нь онцгойлон анхаарч дэмжих нь чухал ач холбогдолтой юм.
Хvн ам цєєтэй манай улсад хvн амын тусгай бодлого зайлшгvй шаардлагатай байгаа нь тухайлбал, давхар иргэншлийг хvлээн зєвшєєрєх, гэр бvл, олон хvvхэдтэй єрх гэрийг онцгойлон дэмжих, цагаачлалын нарийн шалгуурыг бий болгох, биеэ vнэлэх, хууль бус vр хєндєх, хил дамнуулан худалдах, хар тамхи, ДОХ-оос урьдчилан сэргийлэх зэрэг хvн амын єсєлт, vндэсний аюулгvй байдалд хамаатай асуудлыг ихээхэн анхаарч vндэсний аюулгvй байдлын бодлогыг тодорхойлвол зvйтэй мэт.
Мэдээж хэрэг нийгмийн хєгжилд vндэсний бахархал болох гар урлал, уран зураг болон бусад оюуны бvтээл, шинэлэг санаа, бvтээлч байдлыг дэмжиж урамшуулах, нийгэмд тогтсон стереотипыг эвдэх, стандарт бус сэтгэлгээг хєгжvvлэх, vндэсний баялагийг тогтвортой хєгжvvлэхэд дан ганц тєр бус хэвлэл мэдээлэл, олон нийтийн байгуулага, урлаг соёлын vvрэг асар их юм.

My Club

Манай вэбхуудсанд тухлан саатсан ЭРХЭМ ТАНД энэ өдрийн амар амгаланг айлтгая!
Та дор тавигдсан “Клуб байгуулах учир нь” гарчигтай бичиглэлийг уншиж, бидний анхны сэдэл санаачлагатай танилцаарай.
Манай клуб Монгол, Япон, Солонгос, Англи зэрэг улс оронд ажиллаж, сурч буй 20 орчим гишүүнтэй. Мөн идэвхтэй харилцаатай байдаг олон дэмжигчидтэй. Насны хувьд ч, ажил мэргэжил, эсвэл эрдмийн зэргийн хувьд ч харилцан адилгүй олон янзын хүмүүс цуглаад байгаа газар. Бид гишүүдийнхээ тоог учир зүггүй олшруулахыг яаравчилдаггүй, харин чанартай, итгэл хүлээж чадах гишүүдээр эгнээгээ зузаатгахыг чухалчилдаг. Тиймээс шинээр хүн авахдаа уг хүнийг нь ямар нэгэн байдлаар таньж байж элсүүлэх дүрэм гаргасан. Бидэнтэй хамтран клубын үйл ажиллагаанд бодитойгоор оролцож өөрийгөө таниулах, эсвэл өөрөө өмнө хийж байсан зүйлээрээ олонд танигдсан байх, эсвэл клубын маань хэн нэгний итгэлтэй анд байж түүгээр дамжуулан уригдах гэсэн хэлбэрээр шинэ гишүүнийг бүртгэн авдаг.
Клубын үйл ажиллагаа үндсэндээ цахим сүлжээ болох мэйлийн листээр явагддаг. Энд бид клубын үйл ажиллагааны талаар хэлэлцэж шийдвэр гарган, хоорондоо уншсан ном, сонссон мэдээнээсээ хүргэж солилцон, хэн нэгэнд нь онцгой үйл явдал болоход түүнээс нь хуваалцдаг.
Яваандаа гишүүд олширвол зөвхөн цахим хэлбэрээр төдийгүй, биеэр уулзаж цуглардаг, алжаалаа тайлж, урам эрч хүч авдаг орчинг бүрдүүлэхийг зорьж байгаа.
Клубын талаар дэлгэрэнгүй асууж тодруулах зүйл гарвал доорх хаягаар холбоо бариарай. Таныг хүлээж байна: serdaram@must.edu.mn This email address is being protected from spam bots, you need Javascript enabled to view it 

Клуб байгуулах учир нь

Өнөөдөр чадалтай, боловсролтой залуус сурч, ажиллаж байна. Эх орныхоо хөгжил, ирээдүйн төлөө зүрх сэтгэл цохилон явдаг эдгээр залуус гар гараа нийлүүлж, харилцан бие биеэ урамшуулж, хийж бүтээх хүслээ бадрааж чадваас асар их хүч, бололцоо эндээс ундарч гарах нь дамжиггүй.
Гэтэл бодит байдал дээр хоорондоо тийнхүү холбогдох боловсронгуй аргыг нээн олж чадахгүй байгаагаас нуугдан буй асар их боломжийг алдсаар байгаа юм. залуусын маань дунд өөрийнхөө потенциалыг нээж гаргах газраа олж ядан, нийгэм дэх ухамсрын ядуурлаас үүдэх эсэргүүцэлтэй тулгаран зориг мохож яваа хүн ч цөөнгүй. Оргилуун хүсэл эрмэлзэл, хөгжингүй оронд өөриймшүүлсэн зан суртахуунаа гээж, шинэ дэвшилтэт зүйлийг хийж түгээх бус, өөрөө эргээд хавтгайрсан хуучин зуршил, тогтолцоонд уусч зэвэрдэг жишээ олон.
Yүнээс салахын тулд бид санаа сэтгэл нэгт нөхдүүдтэйгээ холбоо тогтоож, бие биеэ түшиж дэмжих бат хүрээллийг үүсгэх шаардлагатай. Бид бүхэн эрдэм шинжилгээ, төрийн алба, улс төр, хувийн бизнес гээд ямар ч салбарт ажиллаж болно, урдаа тавих зорилгууд маань ч олон янз байж болно. Харин тэр цагт сэтгэлээр тэжээж, бодитой үйлээр дэмждэг хамт олонтой байвал өөрийн итгэл үнэмшил, тавьсан зорилгынхоо төлөө зогсолтгүй урагш тэмүүлж явах хүч болох юм. Эдийн засаг, хууль, инженер технологи гээд бидний мэргэжлийн салбар янз бүр, харин бидэнд нийтлэг эрмэлзэх зүйл болох "зөв сэтгэл", улс нийгмийнхээ хөгжилд хувь нэмэр оруулах нэгэн ижил хүсэл тэмүүлэл бий.
Бид өөрсдийнхөө амьдралыг өөрчлөхийг хүсдэг. Бид Монгол орноо өөрчлөхийг, хөгжүүлэхийг хүсдэг! Ганц нэг хүнд энэ амаргүй ч, нийтээрээ хөдөлвөл мөрөөдөл бодит амьдрал болж чадна.
Тийм коммюнити, тийм нэгдлийг бий болгохоор MY CLUB-ийг байгуулахаар тохирлоо. Бие биеэ дэмждэг, хэлсэн үг авсан ажилдаа хариуцлагатай ханддаг, хүн бүр хувь нэмэрээ оруулдаг хамт олонг бүрдүүлснээр бид улам хүчтэй болж, ийм хамт олны нэг гишүүн байснаар бидний амьдрал илүү баталгаатай болно. Тийм байж чадах клубыг бид зорьж байна. Уинстон Черчилл нэгэнтээ “Байшинг эхлээд бид барих боловч байшин эргээд биднийг барьдаг (First we build our buildings, thereafter they build us)” гэж хэлсний адилаар клубыг бид байгуулах боловч, клуб эргээд биднийг боловсруулан хөгжүүлж өөртөө итгэлтэй, бие хүмүүс болж өөрчлөгдөхөд нөлөөлөх билээ. Ёс суртахуун, зөв сэтгэлийг эрхэмлэж, нийгэмд өөрийн хувь нэмэрээ оруулах хүслээрээ ижилссэн “шинэ монгол хүмүүс”: эрдэмтэд, бизнесмэнүүд, албан хаагчид, улс төрчид, эмч хуульчид, салбар салбарын мэргэжилтнүүд эндээс төрж гараасай гэж хүснэм.
Итгэл даах чанар, шударга зан суртахуун манай клубын нэг гол зарчим болох бөгөөд нийгэмд дэвшилтэт ухамсар, үзэл сэтгэлгээг батжуулан түгээхийн тулд эхлээд түүнийг дэмжиж, өөр дээрээ тусгахыг эрмэлздэг хүмүүс нэгдэн нийлэх хэрэгтэй. Энэ зарчим бидний гол онцлог буюу “имиж” болж, түүгээр дамжуулан бид эргээд нийгмийн зүгээс итгэл хүлээх болно. Шинэ санаа дэвшүүлэгч, хамгийн гол нь хэлсэндээ үнэнч ба ажил хэрэгжүүлэгч, зөв сэтгэлийг эрхэмлэгч залуусыг бид хүлээж байна!
Энэ клубын системийг ЕМОС клубээс авлаа. Надтай холбоо бариад бүгдээрээ 2006 оны 3-р сарын 3-ны 17 цагаас ТВЗаланд уулзацгаана.

Великовский ба Библийн судар болон гариг ертєнцvvд

Зохиолч Иммануел Великовский Орост тєрж, 1939 онд АНУ-д шилжин ирж суурынсан нэгэн бєгєєд энд ирснээсээ хойш арван нэгэн жилийн дараа "Ертєнцийн гаригууд мєргєлдєх тухай" хэмээх номоороо шинжлэх ухааны болон одон орон судлалын хvрээнийхний дунд жинхэн хуй салхи vvсгэх мэт болгож, ихээхэн шуугиан дэгдээсэн байна. Эртний тvvхийн судалгаан дээрээ vндэслэн Великовский, Библийн судрын эхний ботиуд дахь тvvхийг хvмvvс домог хэмээн ойшоодоггvй боловч энэ нь тvvхийн бодит vнэн болсон явдал болохыг тухайн цаг vед оршин тогтнож байсан ард тvмнvvдийн vлгэр домгоос иш татан нотолсон ажээ. Великовский бичихдээ, Библийн сударт бичсэн дэлхийг досолгосон гамшиг ердєє 2000 жилийн ємнє учирч, тэр vед нар хєдєлгєєнгvй зогсч, єдєр шєнє солигдохгvй болж, Улаан тэнгис хуваагдаж, нийлэн, тэнгэрээс хvнс унаж Израилчуудыг єлсгєлєнгєєс аварч, Египтэд аюулт тахал євчин хаа сайгvй тархаж, єєрєєр хэлбэл Мозесийн vеийн бvх ер бусыи адал явдал vнэхээр тохиолдсон хэмээжээ. Тэрээр энэхvv шинэ онолынхоо vндэс болгож, "Бархасбадь гаригийн нэгэн хэсэг тасран, саперын уудамд тэнуучлэгч суулт од болон хувирч, энэ замдаа Ангараг гаригипг замаас нь гаргаж туунийг дэлхийтэй бараг мєргєлдуулэх шахаад, цаашид манай нарны аймгийн уудамд нисэн одсон юм. Энэ удаад, манай дэлхий дээр байнга тогтмол хэмнэлтэйгээр уер уены болон газар хєдлох гай гамшгийг улдээгээд явеан бєгєєд тэрээр цаашид Сугар гариг болон тогтеон юм" хэмээжээ.

Тvvний хэлснээр, бvх улс vндэстний эртний vлгэр домогт гардагчлан мєн археологийн судалгаагаар хvн тєрлєхтний туvхийн явцад хvмvvсийг болон ан амьтдыг асар олноор нь хvйс тэмтэреэн гамшигт vйл явдал болж байсныг дэлхийн єнцєг булан бvрийн агуйнуудаас болон газрын хєрсєн доороос олдсон олдворууд нотолдог ажээ. Хэдийгээр Великовский бvх нотолгооны материалаа эртний бодит тvvхэн эх vvсвэр болон vлгэр домгуудаар ихээхэн нямбай бvрдvvлсэн боловч одоогийн албан ёсны шинжлэх ухааны хvмvvс тvvний онолыг инээдмийн зvйл хэмээн vзсэн байна. Тvvний энэхvv номын талаар Английн нэгэн нэр хvнд бvхий астрономч хэлэхдээ, "Энэ ном нь зєвхєн худал зуйлээр дуурсэн тул туунийг би уншаа ч угуй, унших ч угуй" гэсэн байхад, єєр нэгэн "Энэхуу ном нь, ном хэвлэдэг болсноос хойшхи хамгийн муу ном болсон юм" хэмээжээ. Гэвч єргєн олон тvмэн энэхvv номыг худалдан авч, ихэд сонирхон уншсан нь тэрхvу номын талаар єгсєн єєр нэгэн vнэлгээ юм. Великовскийг нас барахаас ємнєхєн тvvнээс, Ангараг гаригийн гадаргуу галт уулын тогоогоор дvvрэн байдаг болон Сугар гариг нь манай нарны аймгийн бvх гаригийн эргэлтийн чиглэлээс ганцаараа эсрэг эргэлттэй байдгийг, мєн манай нарны аймгийн эрхэсvvд эерэг болон сєрєг цахилгаан цэнэгтэй байдагийг албан ёсоор тогтоогдохоос нь ємнє хэрхэн, хаанаас олж мэдсэн тухай асуусан байна. Цаашлаад Великовский Сугар гаригийн гадаргуу 427 Цельсийн градус гэсэн нь тухайн vед Ейнштейны барагцаалж байсан 3,9 Целсийн градус гэсэнтэй зєрж байсан боловч сvvлд туvний хэлж байсан нь vнэн болох нь тогтоогдсон ажээ. Дээрх асуудлуудад тэрээр тодорхой хариулт хэлээгvй юм. Харин тэрээр хэлэхдээ, -"Британийн музейд маш олон мянган эртний шавар самбарууд байдгийг та бухэн мэднэ шуу дээ. Тэдгээрийг одоо хуртэл бурэн орчуулж, нийтлээгуй байгаа билээ. Хэрэв хэн нэгэн хун ажил хэрэг болгон эдгээрийг сайтар уншиж узвэл тэнд манай нарны аймгийн тухай сонирхолтой бєгоєд ихээхэн хэрэгтэй мэдээллууд байдаг юм шуу" хэмээжээ. Великовский нь дундад азийн эртний хэлний мэргэжилтэн бєгєєд эртний Вавилион болон Ассирийн vсэг бичгийг тайлан уншиж чаддаг нэгэн байсан ажээ.

ТЕСТ 2

1. Палеолитын үед Монгол нутагт оршин суугчдын амьдралд гарсан хамгийн гол ололт А. Сүрэглэн амьдарахаас овог овгоор амьдрах болсон Б. Галыг ахуй амьдралдаа хэрэглэх болсон
 В. Хэл авиа үүссэн
2. Хуучин чулуун зэвсэг гэж нэрлэсний учирА. Нэн эртний учраас   Б. Хийц нь болхи   В. Байгаль дахь чулууг тэр хэвээр нь зэвсэг болгож байсан
3. Хуучин чулуун зэвсгийн үечлэл
 1. Доод палеолит  а. 40000-15000 жил
 2. Дунд палеолит  б. 800000-100000 жил
 3. Дээд палеолит  в. 100000-40000 жил
   А. 1:б, 2:в, 3:а Б. 1:в, 2:а, 3:б В. 1:а, 2:б, 3:в
4. Дөрвөлжин булш, Буган хөшөө, хадны зосон болон сийлмэл зураг Монголын түүхийн ямар үед холбогдох
 А. Эртний улсуудын үе   Б. Төмөрлөгийн түрүү үе    В. Хүрэл зэвсгийн үе
5. Түмэн газрын цагаан хэрмийг барьсны түүхийн үр дүн юу вэ?А. Дэлхийн соёлын нэг гайхамшиг
 Б. Нүүдэлч өвөг монгол, суурин нанхиадын хилийн дээс болсон
 В. Нүүдэлчдийн довтолгооноос найдвартай хамгаалалт
6. Хан улсын хаан Худ ургийг ойртуулагч хүүхэн эрдэнэ гэдэг ёсыг ашиглахыг оролдоход Модун сайн хүн юу гэж хэлэв А. Гүнж охидыг нь авахаас татгалзсан   Б. Худ ураг болж ойр дотно байя
 В. Хүргэн хүү гэж байж болно, Хүргэн улс гэж байхгүй
7. Их Монгол улсын нийгмийн давхараажилт    А. Феодал, хамжлага, албат    Б. Алтан ураг, талын язгууртан, улсын иргэн, харъяат иргэн, хэшигтэн
    В. Эзэн, боол зарц       Г. Ноёд, тайж, ван, гүн харц ард
8. Неолитийн үеийн дарханы газрын хамгийн том бууц хаана байдаг вэ? А. Сүхбаатар аймгийн Устай бургастай Б. Өвөрхангай Богд сумын Мухар булагт
 В. Улаанбаатар Сонгинохайрхан ууланд Г. Баянхонгор аймаг Баянлиг сум Цагаан агуй
9. Түүхийн шинжлэх ухааны салбар болон Хавсрага ухаануудын судалгааны чиглэлүүд а. Археологи  1. Угсаатан зүй
 б. Этнографи  2. Эд өлгийн зүйл
 в. Антропологи  3. Хэл шинжлэл
 г. Эпиграфи  4. Хүн судлал
  А. а:1, б:2, в:3, в:4 Б. а:3, б:4, в:2, г:1   В. а:2, б:1, в:4, г:3    Г. а:4, б:3, в:1, г:2
10. “Цээлийн хөндий”, ”Чилэг голын”, “Ахын дуунууд” эртний ямар улсад зохиогдсон бэ?
 А. Хүннү Б. Нирун В. Тоба  Г. Сүмбэ (Сяньби)
11. Овог гэдэг юу вэ?
 А. Монголчууд эцэг эхийг өөрийн овог гэдэг
 Б. Цусан төрөлийн барилдлагтай хүмүүсийн нийтлэг
 В. Ойр дотно бүлэг бүлэг хүмүүсийн нийтлэг
12. Эр хүн өрх толгойлдог, хүүхдээ эцгээр нь тэрний тэр гэдэг нь хүн төрлөхтний түүхийн ямар ёсны ул мөр вэ? А. Эцгийн эрхт ёсны ул мөр
 Б. Эрчүүдийн санаачлагаар бий болсон ёс давуу эрх
 В. Хууль эрхийн баталгаатай эрх
13. Их Монгол улсын хууль тогтоох, хаан өргөмжлөх, дайн зарлах, эвийн гэрээ байгуулах эрх бүхий байгууллага
 А. Цэцийн зөвлөл  Б. аймаг ханлигуудын холбооны хурал
В. Их хуралдай Г. Есөн өрлөг, хүлэг бол хошууч баатрууд онц зөвөлгөөн
14. “Жаран” гэдэг тоолол ямар махбодтой жилээр эхлэж төгссдөг вэ? А. Төмөр туулайгаар эхлэн шороон бараар
 Б. Шороон туулайгаар эхлэн шороон бараар
 В. Гал туулайгаар эхлэн гал бараар
 Г. Хар туулайгаар эхлэн хар бараар
15. Нирун улс цэрэг эрсээ хэрхэн сургуулилдаг байв? А. Модон морь харайлгах, гүйлгэх, харвах намнах зэргээр
 Б. Бөх барилдуулах, нум сум харвуулах, адуу малтай ноцолдуулах
 В. Уул хаданд дүүлүүлэх, усанд сэлүүлэх, нударган зодоон хийх
Г. Тайлаг тэмээн дээр дээгүүр үсэргэх, хоёр далаа нийлтэл нум татах, үнэгний сүүлийг үе үеээр нь тас харвуулдаг
16. Их Торгон замын улба “Шар зам” одоо монгол улсын ямар ямар нутгуудаар дайран өнгөрдөг вэ? А. Алтан булаг-Хүрээ-Чойр-Замын Үүд Б. Улиастай-Орхоны хөндий-УБ-Өндөрхан-Дорнод
 В. Ховд-Говь-Алтай-Өмнөговь-Дорноговь
17. Олон толгойтой ганц сүүлтэй, олон сүүлтэй ганц толгойтой могойгоор жишээ авч мандах төр нэг толгой, буурах төр олон толгойтой гэсэн мэргэн сургаалыг айлдсан Монголын төр ёсны тэргүүн хэн бэ? А. Модун Б. Таншихуай В. Амбагян Г. Чингис
18. “Мөөмт хот” гэж ямар хот сууринг хэлдэг вэ? А. Уулын энгэр дахь зэргэлдээ хоёр хот   Б. Дугуй хэрэмтэй хот В. Давхар хэрэмт хот
19. Чин толгой, хадаасны балгас, Хэрлэн барс зэрэг хот сууриний үлдэгдэл түүхийн ямар үед холбогдох вэ? А. Хятан Б. Түрэг В. Уйгар Г. Их Монгол улс
20. Тэмүжин хэдийд хаан төрсөн вэ? А. III жарны цагаан морь жил Гурван нуурт       Б. III жарны хөх морь жил Бурхан Халдунд
В. III жарны улаан морь жил Онон Балжудад   Г. III жарны хар морь жил Дэлүүн болдог
21. Хурмастын нүдийг нээж, хувь заяаны чихийг зөөлрүүлсэн Монгол хууль
 А. Хэв буюу аман хууль Б. Дөчин, дөрвөн хоёрын их цааз
 В. Хах журам   Г. “Их Яса” хууль
22. Их Монгол улсын төр-цэргийн их туг-сүлд А. 9 хөлт их цагаан туг-сүлд, дөрвөн хөлт хар туг-сүлд   Б. Монгол төрийн Алтан соёмбот далбаа
 В. Алтан манжлагад улаан туг                    Г. Хөх Монголын Алаг туг-сүлд
23. XI-XII зууны Монгол аймгуудыг нутаг ус, амь зуулгаар нь хэрхэн хувааж үздэг вэ? А. Малчин анчин Б. Ойн ба талын В. Говь хангайн  Г. Хойт ба дорнод
24. Гандхарын хийцтэй бурханы нэр А. Бурхан багш  Б. Өндөргэгээн  В. Цагаан дарь  Г. Майдар
25. Архангай аймгийн Хашаат сумын нутаг Хөшөө цайдамд босгосон Түрэгийн хаанКуль-тегин, Билгэ (могилян) хаадын хөшөөний бичээсийг анх уншиж судалгаанд оруулсан эрдэмтэн? А. 1897 онд оросын судлаач Е.И.Клеменц Б. 1889 онд оросын эрдэмтэн Н.М.Ядиринцов
 В. 1881 онд Оросын ШУА-ийн академич В.В.Радлов
26. Нирун нарын “Зад барих” гэдэг юу байв? А. Хүн малыг байгалийн гамшигаас аврах арга ухаан
Б. Яраг үхрийн гиваанаар шившлиг үйлдэж байгалийн аюул, дайны уулгалахыг зогсоодог
27. Туг, тамга, шүхэр, исэр (сандал)ийг анх төрийн бэлэгдэл болгосон улс А. Хүннү Б. Нирун В. Хятан Г. Их Монгол улс
28. Формацийн онол нийгмийн хөгжлийг юуг голлож үздэг вэ? А.Өмчийн харилцаа  Б. Нийгмийн анги давхарга  В. Ангийн тэмцэл Г. Нийгмийн үнэт зүйлс
29. Дээл ихэдвэл өмссөн хүнд ачаа болно. Эмээл томдвол тохсон моринд дарамт болно. Эрхэм /ямба/ ихэдвэл хүний сэтгэл осолдох, янз /хангамж/ ихэдвэл дордост зүдүүр болно гэж хэн, хэнд хандаж хэлэв? А. Едюй-цай  Алтан ургат   Б. Өгөдэй талын язгууртанд 
В. Чингис хаан   Г. Анхдугаар богд Халхын ноёд
30. XII-XIII зууны ханлигууд тэдгээрийн идээшсэн нутаг? а. Хамаг Монгол  1. Орхон Сэлэнгийн бэлчир
 б. Гурван мэргэд  2. Туулын шугуйнаас Орхон гол
 в. Хэрэйд   3. Алтай Хангайн завсар
 г. Найман   4. Онон, Хэрлэн Туулын сав
 д. Татар   5. Хөлөн нуур, Халх гол
  А. а:4, б:1, в:2, г:3, д:5 Б. а:1, б:2, в:3, г:5, д:4
  В. а:2, б:3, в:4, г:5, д:1 Г. а:3, б:4, в:5, г:1, д:2
31. Монголчуудын эртний бөө шүтлэгийн онцлог а. Цалиг 1. Луу, чоно зэрэг амьтныг дээдлэх
 б. Сүлд  2. өвөрмөц дүрс, өнгө, үнэр, дуутай зүйлийг
 в. Онго  3. Улс савдаг, ус лус гэдэг эзэнтэй гэх
А. а:1, б:3, в:2 Б. а:2, б:1, в:3 В. а:3, б:2, в:1

МОНГОЛТОЙГОО ХОЛБООТОЙ СУДАЛГАА ХИЙХЭД

Эрин Тулгат гэдэг нэрнээс єєр зүйл объектив зүйл мэдэхгүй ч бичсэн зүйлүүдээр сайн мэдэх нэг сайхан залуу байна. Ийм залуус олон байвал ёстой нєгєє Коммунизмыг нь байгуулж єгнє дєє. Монголд ийм олон залуус маш олон байх болтугай,
Эрин М.Тулгат
   єчигдєр мастерийн судалгааны ажлаа бичиж дуусгав. Ингээд “бүлээн” байгаа дээр нь, мартчихаагүй байгаа дээр нь єєрийн зарим туршлагаас дараагийнхаа хүмүүст үлдээхээр шийдлээ. Хэрэв танд хэрэг болвол та дараа нь єєр нэгэнд заавал туслаарай. Эдийн засгийн сэдэв голчилсон байгаа, хэдий тийм ч єєр мэргэжлийн хүмүүст санаа авах зүйл бага зэрэг байгаа болов уу.
   Энд thesis, paper буюу “судалгааны ажил” гэдэг үгийг “судалц” гэж товчиллоо. Японоор “論文” гэсэн үг. За тэгээд, ямар нэгэн судалц бичнэ гэдэг маань уг сэдвээр таны ємнє судалгаа хийж бүтээл гаргасан эрдэмтдийн хүрсэн оргил, мэдсэн таньсныг нь шүүж үзэж, түүн дээр давхарлаж єєрийнхєє “нэмэх альфа” –г нэмэрлэх зарчмаар явагддаг. Иймд эрдмийн ажил бичих гэж байгаа хүн эхлээд заавал түрүү судалцуудыг (японоор 先行論文) гүйлгэж харах (survey) хэрэгтэй болдог. Түүнээс гадна хэрэв онолын судалц биш, анализ судалгаа, эконометриксийн эмпирикал судалц бичих гэж байгаа бол (Монголынхоо талаар судалгаа хийх нь энэ бүлэгт хамаарна) статистик тоо баримт цуглуулах шаардлага гарна.
Энэ зєвлєгєєнд 1. статистик баримт олж авах 2. түрүү судалц цуглуулах гэдэг дээр тєвлєрч бичье. Ягаан єнгєєр ялгасан газар хулганаар товшиж үзээрэй.
1. Юуны ємнє Монголын Үндэсний Статистикийн Газар-аас жил бүр гаргадаг Монгол Улсын Статистикийн Эмхтгэл-ийг олж авах хэрэгтэй. Тєлбєрєє тєлчихвєл интернэт дээр татаад авч болно. Монголд шууд очиж авъя гэвэл Засгийн Газрын 3-р байр луу зүглээрэй. Дээрх Эмхтгэл-ээс гадна, Статистикийн танилцуулга (энэ нь гол гол тоо баримтыг нэгтгээд үгээр бичсэн товхимол), сар болгоны Бюллетень бас тогтмол гардаг.
2. Би гол тоо баримтуудаа Азийн Хєгжлийн Банк-наас авсан. Тодорхой хэлбэл Азийн орнуудын эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдийг нэгтгэсэн Key Indicators хэмээх жил бүр тогтмол гардаг эмхтгэлээс л дээ. АХБ нь Монголтын тоо мэдээг манай Засгийн газар болон статистикчдаас авдаг бєгєєд түүн дээр нэмээд макро тооцооны зєрүүг шалгаж, зөрчилтэй бол дахин тодруулж засах зэргээр илүү зохилдлоготой болгодог юм билээ. Азийн бүх орны үзүүлэлт орсон байдаг учир олон улсын харьцуулалт хийхэд дєхєм болно. Онлайн татаж авахад зориулаад PDF болон EXCEL гээд хоёр янзын хэлбэрээр тавигдсан байгаа. Жишээ нь 2004 оны эмхтгэл
http://www.adb.org/Documents/Books/Key_Indicators/2004/default.asp
руу ороод хулганаараа жаахан доош нь гүйлгээд үз дээ. Сэдэв болгон дээр PDF, XLS гэсэн сонголт байгаа. Зєвлєхєд эксэл дээр хуулж авбал зүгээр. Тэгвэл мэдээлэлдээ шууд боловсруулалт хийх боломжтой, бас граф, хүснэгт урлая гэсэн хүнд гараараа тоо баримт шивнэ гэх зовлон байхгүй. Key Indicators-оос гадна, АХБ-ы вэбхуудасны “статистик” буланд ядуурал, хүрээлэмж (environment), “Мянганы хєгжлийн зорилт” зэрэгтэй холбоотой тоо баримтууд бий.
3.
Монгол Банк-наас үнэ ханшны болон тєлбєрийн балансны гэх мэт мэдээллүүдийг авч болно. Манай тєв банк Монгол Улсын макро эдийн засгийн тоймыг тогтмол мэдээлж байгаа. Бас уг банкны судалгааны групп гээд часхийсэн хэдэн залуу эдийн засагчийн онолын болон түүвэр судалгааны ажлууд энд нийтлэгдэж байгаа. Энд товшиж: Судалгааны ажлууд-ыг үзнэ үү.
4. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хєгжлийн Хєтєлбєр-єєс (UNDP) жил бүр гаргадаг Human Development Report (Хүний хєгжлийн илтгэл) танд хэрэг болж магадгүй. Бас л онлайн дээр үнэгүй татаад авах боломжтой. Хүний хєгжлийн нэгдсэн индексээс (Human Development Index буюу HDI) гадна, наслалт, жэндэр, нялхсын эндэгдэл, сургуульд хамрагдалт гэх мэт гол тєлєв нийгмийн үзүүлэлтүүдийг эндээс мєн үзэх боломжтой. Бас дэлхийн орнуудтай харьцуулж үзэхэд олон сонин зүйл харагдана. Нүүр хуудаснаас нь Statistics > Get Data гээд орвол дээрх эксэл хэлбэрээр татаж авах боломжтой.
Монголын хүний хєгжлийн илтгэл гэдэг товхимол бас дангаараа гарч байгаа (1997, 2003 онуудад гарсан). Энэ илтгэлийг англи болон монгол хэлээр татаж авах боломжтой. НҮБ-ийн Монгол дахь тєлєєлєгчийн газар –ын вэбхуудас руу ороод үзээрэй.
НҮБХХ (UNDP)-ийн вэбхуудсанд Human Development Report-оос гадна тулхтай хєгжил (sustainable development), ядуурал, орон нутгийн хєгжил зэрэгтэй холбоотой илтгэл репорт, тоо баримтууд бий. Ухаж төнхөж үзэгтүн.
5. Хүний хєгжлийн илтгэлийн нэгэн адил олон улсад хүлээн зєвшєєрєгддєг чухал баримт бичиг бол Дэлхийн Банк-ны гаргадаг World Development Indicators юм. Хэвлэмэл хувилбарыг (товхимол) нь сургуулийнхаа номын сангаас авна биз. Онлайн дээр татаж авъя гэвэл Data Query руу ороорой. Дэлхийн улс гүрнүүдийн сүүлийн таван жилийн 54 үзүүлэлтийг багтаасан онлайн датабэйс бий. Илүү дэлгэрэнгүйгээр салбар салбараар нь хайя гэвэл уг вэбхуудасны “Data & Statistics”, “Documents & Reports” зэрэг цэсийг сонгоод шагайгаад үзэх хэрэгтэй.
Дэлхийн банкны эдийн засагчдын судалцуудыг үзье гэвэл үндсэн нүүрнээс нь “Research” руу ороорой. Тэнд Working Papers нэртэй булан байгаа.
6. Олон Улсын Валютын Сан буюу IMF-ээс гаргадаг World Economic Outlook (WEO) нь бас нэлээд дажгүй баримт товхимол юм. WEO-ийн вэб хуудсанд байгаа “The WEO Database” буланг товшиж орвол эксэл дээр тоо баримтууд тавиастай байгаа. Мэдээллийг орон нэг бүрээр нь, эсвэл бүс нутгийн нийлбэрээр нь гэх мэт янз бүрээр татаж чангаах боломжтой.
Үндсэн цэснээс “Publications”-ийг дарж уг булан руу орвол IMF Survey, Finance & Development, IMF Staff Papers, IMF Research Bulletin гээд салбар булангууд байгаа. Ялангуяа Staff Papers-т IMF-ийн эдийн засагчдын судалцууд (судалгааны ажлууд буюу papers) байгаа. Маш олон сонирхолтой бүтээлүүд байгаа даа. Он оноороо жагсаагаастай. Миний хувьд эндээс Cheng (2003), Black (2001) зэргийг судландаа ажиглаж иш татсан.
7.Хєгжингүй орнуудын Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа, Хєгжлийн Байгууллага буюу OECD–ээс зарим чухал баримт олдож магад. Миний хувьд хєгжингүй орнуудаас Монголд үзүүлсэн нийт тусламжийн хэмжээ зэргийг авахдаа ийшээ орж байсан. Тэр мэдээлэл тєлбєртэй байсан ч, сургуулийнхаа дотоод сүлжээнээс холбогдсон учир үнэгүй авч чадсан.
8.
єєрийнхєє тэнхим, хүрээлэнгийн номын санчид, багш нараасаа хайлт шүүлт хийх талаар нэрэлхэлгүй сайн асуугаарай. Бас дээд курсийн юм уу, докторантурын оюутнуудаас асууж болно.
9.
Түрүү судалц хайх хамгийн шалгарсан нэг аргыг хэлэх үү? Уг сэдвээр бичигдсэн ямар нэгэн ном, эсвэл судалцыг олж аваад түүний ард байгаа лавлагаа (reference) –ийг нь үзэх. Тэнд ижил сэдвээр бичигдсэн номнууд, судалцууд хэдэн онд ямар хэвлэлийн газарт хэвлэсэн, эсвэл ямар сэтгүүлийн аль дугаарт байснаар нь жагсаасан байгаа. Тэр мэдээллийг тэмдэглэж аваад сургуулийнхаа номын санд уг сэтгүүл, номыг хайх хэрэгтэй болно. Эсвэл зарим судалцуудыг (голцуу англи хэл дээрх нь) интернэт датабэйсээс татаж авах боломжтой. –ыг үз.  
10.
Сургуулийнхаа номын санд дасах хэрэгтэй. єєрєєр хэлбэл ном түргэн хайж олж сурах хэрэгтэй. Кёото Их Сургууль гэхэд факультет, тэнхим, судалгааны тєв бүхэн номын сантай, тэдгээр нь аварга том болохоор анхандаа би тєєрч будилж, янз бүр болдог байлаа. Гэхдээ хэсэг хугацааны дараа дасаад тавиуруудын дунд нинжа шиг л эргэлддэг болсон. Сургууль бүхэнд тус тусынх нь ном хайлтын сүлжээ байгаа. Жишээ нь Кёото Их Сургуулийн OPAC (товшино уу).
11.
Японы бүх их дээд сургууль, зарим судалгааны институтуудыг холбосон ном, сэтгүүл хайлтын нэгдсэн сүлжээ байдаг. Энд товшино уу: http://webcat.nii.ac.jp. Үүнийг Японы тєрийн санхүүжилтэй Үндэсний Мэдээллийн Институт гэдэг газар ажиллуулдаг юм. Ном өөрийн тань сургуульд байхгүй байлаа ч єєр хаана байгааг энд хэлээд єгнє. Харин яаж гартаа оруулах вэ гэдэг асуудал гарна. Сургуулийнхаа номын санчаар дамжуулаад захиалах (энэ тохиолдолд нааш цааш ирж очих шуудангийн мєнгийг єєрєє тєлнє), эс бол єєрєє биеэрээ очиж унших, копидох гэсэн хоёр арга бий.
12.
Парламентийн номын сан гэж нэг оюуны том далай байна. Энд яаж сэтгүүл дээр гарсан түрүү судалц хайх талаар зєвлєе. Дээрх үндсэн хуудаснаас NDL-OPAC руу орно. 一般資料の検索（拡張）／申し込み дээр дарна. Гарч ирэх хуудасны дээд талд байгаа цэснээс 雑誌記事索引 гэдгийг олж товшино. За тэгээд гол түлхүүр үгээ оруулна даа. Жишээ нь 「モンゴル」、「経済」гэж оруулаад enter дарж үзээрэй.
13. Дээр дурдсан Үндэсний Мэдээллийн Институтээс ажиллуулж байгаа єєр нэг чухал сайт бол түрүү судалц хайхад зориулсан NACSIS-IR болон Ginii юм. Ginii нь хуучин систем NACSIS-ELS-ийн хойд тєрєл бєгєєд 2005 оны 3 сарын 30-аас эхлээд албан ёсоор NACSIS-ELS-ийг орлож эхэлнэ. Зарим нэг судалцыг шууд бүрэн эхээр нь татаж авах (download) боломжтой. Гэхдээ ердийн гэрийн компьютерээс холбогдох болов уу яах бол. Би дандаа сургуулийн компьютерээс холбогдсон болохоор сайн мэдэхгүй байна. Хэрэгтэй үнэтэй мэдээллүүд болоод ирэнгүүт тєлбєртэй, нууцлалтай болоод ирдэг нь зах зээлийн жам юмуу даа. Тийм үед л жинхэнэ Японы сургуульд данстайн хэрэг юу билээ, бүрэн эрхээ эдлэнэ дээ. Маш их мэдээлэл байгаа, уйгагүй оролдож, боломж юугий нь сайн нээгээрэй. 
14.
Америкийн Эдийн Засгийн Холбооноос (American Economic Association) эрхлэн гаргадаг EBSCO host хэмээх судалгааны нэгдсэн датабэйсээс англи хэл дээрх чухал судалцуудыг бараг бүгдийг нь үзэж болно. Нэлээд нь шууд татаж авах боломжтой байдаг. Харамсалтай нь энэ сайт ч гэсэн зєвхєн бүртгэлтэй хэрэглэгчдэд үйлчилдэг учир сургуулийнхаа гэх мэт бүртгэлтэй газраас орохгүй бол нэвтэрч чадахгүй. 
Зєвхєн эдийн засгийн бус бусад олон салбар мэргэжлийн датабэйсүүдийг доорх холболтоос үзнэ үү: http://ddb.libnet.kulib.kyoto-u.ac.jp/gakunaidb.html#edu
15.
Сэдэвтэйгээ холбоотой ном хайхад www.amazon.com –ын номын дэлгүүр тун зүгээр. Гэхдээ дэндүү олон ном байгаа учир багцаатай хайхгүй бол хамаг цагаа дэмий єнгєрєєх болно. Амазоны номнууд бүгд танилцуулгатай, дээр нь хэрэглэгчид санал шүүмжээ бичсэн байдаг учир маш чухал мэдээлэл єгдєг. Номынхоо нэрийг мэдээд авбал дараа нь сургуулийнхаа номын сангаас хайж болох юм. Үнэхээр хэрэгтэй ном байгаад єєрт чинь авах мєнгє нь байвал шууд худалдаж авч бас болох юм. Япон амазонд англи номын танилцуулга муу орсон байдаг учир японыход үзээд болохгүй бол америкийнхт нь орох хэрэгтэй.
16.Азийн Эдийн Засаг Судлалын Институт (アジア経済研究所)　ба Японы Гадаад Худалдааг Хөгжүүлэх Байгууллага (JETRO) –ын хамтарсан номын сан, мэдээллийн датабэйст нэлээд зүйл байдаг. Хоомпэйж IDE-JETRO дотор нь 蔵書検索(OPAC) байгаа: Үүгээр ороод хайвал Монголын талаар ном товхимол, судалгааны материалууд элбэг бий. Азийн орнуудын талаар хамгийн том мэдээллийн сан гэж хэлж болно. Тоокёод тєв номын сан нь, Оосакад Бизнес номын сан гэдэг салбар нь байдаг. Вэбсайтаас нь хайж үзээрэй.

ЭССЕНИЙ 8 ДАХЬ ЦУВРАЛ ГАРЛАА

 Энэ эмхэтгэлээс та бvхний vзэл бодол, хvсэл мєрєєдєл зэрэг олон зvйл харагдах байхаа. Энд орсон єєрийн нэрийг тавьсан, мєн нэрээ тавиагvй олон бичлэгvvдээс та бvхэн уншаад Эссе гэдэг юу болох? Хvн vзэл бодлоо мэдлэгт тулгуурлан хэрхэн илэрхийлж болох, хамгийн гол нь Эссег хэн ч бичиж болдогийг ойлгох байхаа гэж найдаж байна.   Энэ цувралын анхных нь 1999 оных бєгєєд vvнээс ємнєхийг нь би та бvхэнд уншиж єгч байсан хэдий ч А4 хэмжээний цаасан дээр бичvvлдэггvй байсны балагаар эмхэтгэхэд их хүндрэлтэй байгааг ойлгоорой. Тэдгээрийг дараа нь оюутнуудын vе vеийн галлерей болсон ширээний зурагуудтай нь хамт та бvхэнд заавал хvргэхээ амлаж байна. Эссений цувралаас та бvхэн Монголын нийгмийн Эмгэнэл, Бардамнал, Тvvхийн тухай ойлголтууд, єєрсдийнхєє 20 жилийн тєлєвлєгєє, хvсэл мєрєєдлийн тухай, тvvнд хvрэх амьдралын зарчим зэрэг сонирхолтой зvйлvvдийг уншиж бие биенээсээ суралцах юм. Цувралын гол зорилго нь ч тэр юм. Тиймээс би та нарт хичээл зааснаас гадна Та бvгдээс суралцсан билээ. Чин сэтгэлээсээ Эссегээ бичиж єгсєн бvгдэд чин баярлалаа. Би багшилж байх хугацаанд энэ цуврал цааш vргэлжлэх болно. 30 мєн цааш 60 боть болж vргэлжлээсэй гэж хvсэж байна. Та нарт баяралалаа.   Харин та бvхнээс хvсэхэд чадан ядан эмхэтгэж, хавтасласан Эссенуудийн эмхэтгэлийг єєрийгєє, болон бусдыгаа хvндэтгэн гамтай уншиж дараа дараагийн vедээ хvргэхийг хvсэж байна.

ТЕСТЫН ШАЛГАЛТЫН ТУХАЙ

ШУТИС албан ёсоор улирлын бvх шалгалтуудыг ТЕСТын хэлбэрээр аваад 7 дахь жилийн нvvрээ vзэж байна. Одоогоос 7 жилийн ємнє нх КТМС дээр энэ ажлын эхлэлийг амжилттай туршиж тэнд хичээл заадаг багш нар нь шалгуулж байгаа оюутнуудаасаа илvv нойр, хоолгvй хонон єнжиж шалгалтын материаллаа засаж байсан нь саяхан мэт санагдаж байна. Тэр vед Монголын тvvхийн хичээлийг КТМС-д зааж байсан надад 3 долоо хоногийн хугацаанд ТЕСТ зохиож тvvнийгээ засах амаргvй ажил оногдож байлаа. Тэр vед, мєн миний оюутан байх vед хичээлийг Хvмvvнлэгийн болон Байгалийн ухааны хичээл гэхээсээ илvv Ам хичээл, Тооны хичээл гэж хуваадаг байсан болохоор Магадлалын онолоос хол Тvvхийн хичээлээр ТЕСТ хийнэ гэдэг хэцvv асуудал байлаа. 1990 оны эхэн vеэс л Монголын Боловсролын системд ТЕСТын шалгалт анх албан ёсоор нэвтэрч эхэлсэн болохоор Тvvх, Нийгмийн ухааны хичээлээр боловсруулсан ТЕСТ-vvд надад нилээд олдлоо. Тvvнийг хараад нэр ус, он цагийг нь арай єєр хувилбараар орлуулан бичээд хийгээд байлаа. Тэгсэн ТЕСТ гэдэг бол хvний мэдлэгийг дадлага, туршлагатай нь хамтатган шалгах хэлбэр гэдэг тодорхойлолтондоо хvрж єгдєггvй ээ. Тэгээд л тvvхийн хичээлээр олж авсан мэдлэгийг шалгах ямар нэгэн бодлого зохиолоо. Бодож бодож:

     1. А.   2. Б.   3. В.  4. Г  хувилбар  1.а.  2.б.  3.б.  4.г хувилбаруудын хоорондоос
Хариулт: 1. А-в.  2. Б-а.  3. В-г.  4. Г-б.  гэдэг бодлого зохиож оюутнуудын толгой эргvvлж эхэллээ. Тэгээд 2000 онд Монголын тvvхийн хичээлийн анхны жижиг гарын авлага гаргаж vзлээ. МУИС, УБДС/тэр үеийн/, ЦДС, хувийн их, дээд сургуулиудын Монголын тvvхийн хичээлийн ТЕСТ-уудын хувилбарууд дээрх толгой эргэсэн бодлогоор баяжигдаж зарим тохиолдолд багш нар нь хvртэл яг ямар ТЕСТ хийж байгаагаа ч ойлгохоо байж “Оюутанд эсвэл толгойг нь эргvvлсэн чангахан тест, эсвэл тvвшинд нь таруулсан сул ТЕСТ” гэдэг зvйл гарав. Энэ байдал зєвхєн нийгмийн ухааны гэж ярьдаг Ам хичээлд байдаг биш Хими, Физик, Математик, Мэргэжлийн ихэнх хичээл гээд Биеийн тамир, Гадаад хэлнээс бусад хичээлээс бvгдэд нь одоогоор байгаа элбэг vзэгдэл болжээ. Биеийн тамирын хичээлд хэрэглэдэг ТЕСТ-ыг Мэргэжлийн эмч нар боловсруулдаг бол Англи хэл, бусад гадаад хэлний ТЕСТ-ыг мєн л мэргэжилтнvvд хэдэн арван жилийн турш боловсруулсан, одоо ч боловсруулж чанаржуулж байгаа эхлэл тєгсгєлгvй ажил болгочихсон байна.
Харин манайд багш нар нь ч ТЕСТ-ээ засахдаа Оюутнуудтайгаа адилхан БИНГО-дож нvх тааруулж оноо тоолдог болж ТЕСТ-ын шалгалтын vнэлэмж их суларч Оюутнуудаасаа илvv Багш нар нь ТЕСТ-ын шалгалтнаасаа боловсруулна, засна гэж айдаг боллоо.
vvнээс бид нар яаж гарах вэ? Сургуульдаа Сургалтын албанаас биеэ дасан нилээд том бvтэц бvхий ТЕСТ-ын тєвийг байгуулъяа. Энэ тєвийн баримтлах зарчим:
1. Тест бол зєвхєн тэр хичээлийг заадаг багш нарын ємч биш жолооны дvрмийн шалгалтын ТЕСТ шиг, Гадаад хэлний Тофелийн шалгалтын ТЕСТ шиг бvгдэд ил тод байх ёстой. Харин багш нарын боловсруулсан сайн ТЕСТ-ыг тестын тєв тусгайд нь кредит цагаар vнэлж байх ёстой.

2. Багш бvр єєрсдийн хичээлээрээ ТЕСТ боловсруулах ёсгvй. Тvvнийг хийж єгдєг тусгай мэргэжлийн хvмvvс байх ёстой. Тэр нь жил ирэх тусам єєрчлєгдєж, олон хувилбараар баяжигдаж байх ёстой.

3. Бvх хичээлээр боловсруулагдсан ТЕСТЫН САН байгуулж оюутнууд хvссэн vедээ энэ Тестын тєвєєс тестvvдээ авч єєрийн эзэмшиж буй мэргэжлийн мэдлэг, дадлаа албан болон албан бусаар сорин vздэг прагматик тогтолцоог бий болгож болно. Ингэснээр жилд 1-2 удаа бужигнаан болж нийтээр єгдєг шалгалтууд байхгvй болж оюутнууд ч, багш нар ч Тестын шалгалт гэдэг зvйлээс айхгvй амар болно.

4. ТЕСТын Тєв нь зєвхєн ШУТИС-ийн сургалтын ажлын хэрэгцээнээс гадна бусад албан байгууллага, газруудын захиалгаар ажилчин, ажилтангуудын мэдлэг боловсрол, чадварыг бодиттойгоор тогтоож чаддаг бие даасан институт болж єргєжих хэтийн зорилгыг тавьж байх хэрэгтэй.

Боловсролын стандарт нь єндєр хєгжсєн газар 2 хэлбэрээр шалгуулагчаа шалгадаг юм байна. Тестын шалгалт болон Ярилцлагын шалгалт. Тестын шалгалтын босгыг давж байж Ярилцлагын шалгалтанд ордог байх жишээтэй. Энэ 2 шалгалтаас гадна Эссе бичvvлж оюутны мэдлэгийг шалгах нь илvv єргєн далайцтай ажил болдог. Эссег “Ам хичээл”-эс илvv Физик, Математик, Хими зэрэг байгалийн ухааны хичээлд єргєн хэрэглэдэг болохыг бид одоо хvртэл мэдэхгvй самбар, шохой, сандал ширээг хичээлийн гол талбар гэж ойлгодог болох нь харамсалтай санагддаг юм. Эссе бичиж vзээгvй багш Эссе шалгах хэцvvтэй адил бакалврын тvвшингийн оюутан дипломын ажил бичих нь ахадсан ажил юм шиг санагддаг юм. Тvvний оронд судалгааны, дадлагын тайлан, эссе бичиж байх нь илvv амьдралд ойрхон, єєртнь хэрэгтэй зvйл болох байхаа.
Манай сургуульд шалгалтыг засдаг, хувилдаг техник нь дэвшилттэй байгаа ч хамгийн гол оюутнуудын мэдлэгийг яавал бодитой vнэлж чадах вэ? гэдэг зорилготой систем нь 7 жил хэвээрэй байгаа нь хармсалтай байна.