Миний нээсэн Жежv арал- (Аяны тэмдэглэл)

Би єєртєє Жежv арлыг энэ арлаас буцаж байхдаа нээлээ. Христофор Колумба хvн тєрєлхтєнд Амeрик тивийг нээж єгсєн гэдэг ч тvvнээс ємнє энэ тивд хvмvvс амьдарсаар байсан тєдийгvй мєн тvvний дараа ч энэ тивийн гайхамшгийг хvмvvс єєртєє єдгєєг хvртэл нээсээр л байна. Бид очсон газар бvрээ єєрєє єєртєє шинээр нээж ертєнцийг vзэх vзлээ улам тэлсээр байдаг билээ. Аялах бvрдээ хvн тэмдэглэл бичиж vлдээхгvй бол зєвхєн єєртєє нээсэн тэр ертєнц нь элсэн цаг мэт доош урсан эргээд хоосон орон зай болчихдог нь харамсалтай. Бид бvхэн аян замын тэмдэглэл, тvvнээс тєрсєн сэтгэгдэлээ хуваалцаж байвал хамтдаа дэлхийг тойрох буй заа. Би 3 хоног Жежvд аялаад ирэхдээ яагаад ч юм зvгээр нэг замын тэмдэглэл бус эргэцvvлэл эссе бичмээр санагдаад хэдэн єдєр бодлоо. Анх явахдаа тухайн vеийн ажил тєрлийн байдлаас болоод очиж vзэхийг нэг их хvсэхгvй байсан тєдийгvй, ємнє олон явж байсан жирийн нэг аялал шиг санаж байв. Харин аялалын хугацаанд энэ арал яагаад ч юм сэтгэлд их дотно санагдаж намайг ийм зvйл бичихэд хvргэсэн хvргэсэн билээ. 800 жилийн ємнє бидний євєг дээдэс яагаад энэ жижиг аралд саатаж, хvлэг морьдоо амрааж , 100 гаруй жил саатан суусны учрыг єєртєє нээж олсон мэт санагдлаа.

Дорноос єрнє зvг 73км, ємнєєс умар зvг 31км хэмжээтэй сунан тогтсон Жежv арлыг одоогоос 2 сая жилийн ємнє галт уулсын дэлбэрэлтээс далайгаас єргєгдєн гарсан гэж эрдэмтэд vздэг байна. Солонгосын хойгийн хамгийн ємнє зvгт орших энэ арлынхныг унаган байгаль, туулж єнгєрvvлсэн тvvх, нийгмийн орчин нь бvр эртнээс биеэ даасан шинжтэй болгожээ. vvгээрээ байгальдаа тєрж єсєн, хvмvvжин эцэс сvvлдээ уусан алга болдог Монголчууд бидэнтэй ч илvv ойрхон юм шиг санагдуулсан шvv! 20.000 жилийн ємнєєс Азид идэвхжсэн их мєстлєгє Жежv арлыг хуурай газартай холбож хvмvvс анх энд ирж суурьшжээ. Жежучууд эрт vед Янг, Гу, Фу гэсэн 3 овог Хєх Тэнгэрээс бууж ирэн хvмvvсийг удирдан энд эртний Тамнагийн улсыг анх байгуулсан. Тамнагийн улс Их Луунууд хатуу ширvvн сорилтуудыг даван туулсаар биднийг энд суулгажээ гэж домоглон ярьдаг байна. Солонгосын 

Тvvхэнд Тамнагийн улс нь Корё, Шилла, Пегчэ 3 улсын vед биеэ даасан байдалтай оршин байсан ч 1105 онд Корёгийн улсад нэгтгэгдэн нэг муж нь болжээ. Корё, Чосон улсууд энэ арлыг 600 гаруй жилийн турш цєллєгийн газраар удаан ашигласан тvvхтэй. Гэвч энэ арал хамгийн бvдvvлэг, харгис хэрцгий хvмvvсийн цугларсан орон зай болсонгvй vзэсгэлэнт сайхан байгаль, сайхан сэтгэлтэй уугуул хvмvvс нь тийм хvмvvсийг єєртєє уусгасан мэт урьдын ємнєх сайхан газар хэвээрээ л байсаан. Жежv тvvхэндээ Монгол, Япон 2 улсын довтолгоонд хамгийн их єртжээ. Монголчууд 1258 онд Корё улсыг эрхэндээ оруулаад ємнєд Сунь, Японыг довтлон эзлэх зорилгоор Жежv арлыг анх сонирхжээ. 1270-1271 онуудад 2 удаа нийт 10.000 монгол цэрэг Жежvд ирж анх хуарагнан суусан байна. Тэр vед 142.000 цэргтэй, 4400 хєлєг онгоцтой дэлхийн тvvхэн дэх хамгийн том флотыг Юань улс байгуулж Жежv арлаар дамжин Японы Такашима аралд хvрчээ. Гэвч ганцхан шєнийн шуурганд 4000 хєлєг, 100.000 цэрэг нэг дор сvйрсэн харамсалтай тvvх байдаг. Yvнээс 300 жилийн дараа Испанийн флот 27500 цэрэг, 130 хєлєг онгоцоор дэлхийд ноёлж байжээ. Өнєєдєр Дэлхийг байлдан дагуулж байсан бидний євєг дээдсийн vлдээсэн ул мєр алга олон газруудад болж зєвхєн тvvхийн хуудас болж vлдсэн байхад Жежуд монголчууд 95 жил буюу бараг 100 гаруй жил суурьшихдаа ул мєрєє гvнзгий vлдээжээ. Энэ мєн л Жежv арлын онцлогтой холбоотой байхаа? Жежv аралд одоо ч гэсэн хамгийн их Монгол vг хэрэглэдэг юм байна. Жежv нутгийн аялгуунд Бибаръяа/Хvнтэй суугаагvй залуу охидуудыг ингэж хэлдэг. Монгол цэргvvд тийм охидыг хараад “Би баръяа буюу Минийх” гэдэг байж/, Журан мар/Жороо морь/, гэх олон олон Монгол гаралтай vг байдаг. Монголчуудаас vлдсэн бэлчээрийн мал, адуун сvрэг одоо хvртэл хэвээрээ, Хvмvvс нь аргал тvлж хашаа хороо барьдаг, Кунзын сургаалиас илvv уул усаа шvтдэг нvvдэлчдийн шvтлэг Буддагийн шашинтай хамт Жежv аралд хvчтэй дэлгэрчээ, цэргийн хуарангийн бэхлэлт нь одоо хvртэл Монгол нэрээрээ Далан тvрvv гэдгээрээ vлдсэн гээд олон сонин зvйл байна. 

Жежvгийн бэлгэдэл Харибаны/Хvн чулууны/ эртний хэлбэрvvд Монголын vеийн хvн чулуунуудтай их тєстэй байгаа нь сонирхолтой санагдаж байв. Чежv арал Салхи (бараг тогмол 15м.сек салхитай байдаг гэнэ), Чулуу (Жежv хvний амьдрал чулуугаар эхэлж чулуугаар дуусдаг гэж ярьдаг), Эмэгтэй хvн (тэд гэр орноо тєдийгvй арлаа авч явдаг, Эрчvvдээ хоол сайн идэж, сайн унтаж, гэрээ сайн харж байвал сайн эр хvн гэдэг зvйр vг одоо ч яригддаг хэвээрээ. Барилга дээр эрчvvдтэй мєр зэрэгцэн ажиллаж байгаа бvсгvйчvvд, далайн гvнд шумбан хавч, шvр шvvрдэж байгаа эмэгтэйчvvд нь хєдєє хvнд ажилд нухлагдсан хєдєєгийн Монгол эмэгтэйчvvдийг санагдаж байлаа), Морь (13-р зуунд ирсэн монгол морьд одоо давжаарч 110см єндєртєй, 200кг жинтэй болжээ) гэсэн 4 зvйлээрээ алдартай гэж Солонгост ярьдаг. Сєнєсєн галт уулсын хvрмэн чулуунууд хvчтэй салхинд янз бvрийн хэлбэртэй болж тогтсон байдаг. Тэр хэлбэрvvд нь Жежvчvvдэд Луу явж єнгєрсєн, Луутай тулалдсан, Лууны толгой зэрэг олон домогийг тєрvvлсэн бол тэр домгийн "эзэд" нь монгол нутагт ясаа тавьжээ. Далайн эргийн тохой дахь жижигхэн нууранд умар зvгээс ирдэг 2000 гаруй шувуудын чуулган болж дахиад ємнє зvг нvvдэллэдэг гэнэ. Биднийг очиход шувуудын чуулган аль хэдийнээ дуусчихсан, бодвол чуулганаасаа хоцорсон, эсвэл нутагтаа сэтгэл хоргодон vлдсэн болов уу? гэмээр хэдэн бор нугас байхыг хараад, миний нутгийн шувууд "шулаганалдах бяцхан vрсээ газар vзvvлэхээр яваа нь" энэ байхдаа? гэж санагдаж билээ. Жил бvр Сvхбаатар аймгийн Дариганга суманд чуулдаг шувууд тєрсєн нутгийг нь санагдуулам энэ газар хол замын алжаалаа тайлан дахин чуулдаг болов уу? гэж бодогдож байлаа. 

Єнєєдєр Жежv арлын нэг имеж нь Монгол циркчдийн "Морьтны гайхамшиг" тоглолт болж чаджээ. Арал дээр ирсэн жуулчид заавал энэ тоглолтыг vзэж энэ нутагт vлдсэн морьдын уугуул эзэд нь балчир нялхаасаа аваад єтгєс євгєд буурал нь хvртэл мориндоо ямар их хайртай, ямар эрэмгий болохыг нь бишрэн хардаг юм байна.  Аялал жуулчлалын хєтєлбєрєєр явсан тул бид Жежv аралтай бvрэн танилцаж чадаагvй ч Хар ус, Найман нуурын их зэгс, шагшуургыг ємнєд Жежvгээс , Хорго, Бvрдийн Хvрмэн тогоог уулс толгодоос нь харж, бэлчээрийн хонь, vхэр, адуун сvргээ тоолон, Тунгалаг хуйтэн булагийн усаа амсан, Аян замд алжаан ядарсан эх нутгийн шувууд vдэж, Бурхан халдун, Отгонтэнгэрийн шvтээнт их уулсаа Халла сан уултай зvйрлvvлж, Жежv аялгаас аялгуу сайхан монгол хэлээ сонсож, Харибанаас эрт vеийн хvн чулуудаа олж харж, тэр ч бvv хэл онцгой амттай махаа Жежv арлаас амталж vзлээ.

Харь нутагт суугаа Монголчууд бид эх нутгийнхаа тунгалаг цэвэр усыг нь ууж АМТЛАН, Ээжийн ариун унэр зэргийг YНЭРТЭН, Ширэг ногоон зvлгэн дээр хєрвєєн ХYРТЭЖ, Yзэсэлэнт байгалийг нь ХАРЖ, Эгшиг яруу хэлтэй туульс, дуу хуурыг нь СОНСОЖ байснаа сая ухаарч 6 дахь мэдрэхvйдээ Эх орноо хайрлаж, бахархдаг билээ./Ш. Лувсандорж багш/ Тэгвэл би энэ бvгдийг Жежvгаас олж харж энэ арлын гайхамшгийг єєртєє нээсэн болов уу? 800 жилийн тэртээх євєг дээдэс маань ч чухам ийм л учраас тєрсєн нутгийн шувуудаа дагаж "Гэрээ мартсан Гэсэр" лугаа адил 100 жил энд саатжээ. 2002.11.23.

Сєүл хотод байгуулсан Миний цэцэрлэгт хүрээлэн

Энэ гарчгийг уншаад та нар гайхах нь аргагүй. 11 сая хvн багтаж яддаг энэ газар цэцэрлэгт хvрээлэн байгуулах нь байтугай толгой хоргодох орон байр олно гэдэг ёстой хэцvv ажил байдаг.    Гэтэл би тэнд 2003 оны 9 сарын 14-нээс 12 сарын 28 хvртэлх 3 сарын хугацаанд цэцэрлэгт хvрээлэнг єєрийнхєє гараар байгуулалцаж чадсан юм даа. Тэр цэцэрлэгт хvрээлэн байдаг дvvрэг Сєvл хотын тєвд байдаг учир 0,04 га газрын vнэ 1,6 млрд вонн гэвэл та нар итгэх vv? Энд мод тарьснаас илvv ямар нэгэн “Амбаар” бариад тvрээсээрээ амьдарч болно доо. Энэ солонгосчууд яагаад биднээс дутуу сэтгэдэг мєртлєє єндєр хєгжиж чаддаг байнаа? 

Ингэж бодсон би хvний мєнгєєр зарагдаж, хvний газар хєлслєгдєн цэцэрлэгт хvрээлэн байгуулалцаж єгсєн нь л хамгийн харамсалтай зvйл байлаа. Би тэнд хєлсєєр ажилласан /Тэр улиралд 2 хичээл сонгож 7 хоногт 2 удаа л сургууль ордог байсан болохоор 3 сарын хугацаанд єдрийн 70.000 вонноор ажиллаж чамгvй мєнгє олсон шvv/ хэдий ч тэндхийн бvх мод, усан оргил, сандал ширээ бvгд намайг танина. Одоо ч гэсэн тэнд очиход намайг бvгд хvлээж байдаг юм шиг их л дотно санагддаг юм. Сєvл хотын тєв Метроны 1-р шугамын Жунгаг гэдэг буудлаас хойшоо 150 метр алхаад 1895 онд баригдсан Сєvл хотын анхны шуудан хороо байсан байшин байна. Тэнд одоо шуудангийн жижиг музей байхаас гадна урд талд нь Сєvлийн хотын хамгийн урт настай модыг/миний олж мэдснээр 60 гаруй урт настай мод хамгаалалтанд байдаг гэсэн/ тойроод 1.2 га газарт Шуудан холбооны парк нэртэй жижигхэн цэцэрлэгт хvрээлэн байдаг. Сєvл хотод байдаг 120 гаруй том, жижиг цэцэрлэгт хvрээлэнгvvдийн нэгэн адил ердийн л цэцэрлэгт хvрээлэн боловч би тэнд ямар нэг нандин зvйлээ орхичихсон юм шиг надад нэг л дотно, бас эрхэм санагддаг юм. Хэрвээ би баян болж чадвал, эсвэл хvмvvсийг уриалж манлайлж чадвал заавал цэцэрлэгт хvрээлэн байгуулах болно. 

Тэр газар 9 сард биднийг анх очиход Ангуг дvvргийн жижигхэн хогийн цэг, намгархаг газар байж билээ. Бид хамгийн тvрvvнд хуучин байшинг тойруулж хогийг нь газрын давхрагаас доош хагас метр хэмжээтэй ухаж цэвэрлэгээ хийлээ. Дараа нь хэдэн арван машин элс, хар шороо цацаж индvvдлэгийн машинаар индvvдэж хєрсийг чигжиж хэсэг хугацаанд амраалаа. Амрааж байх хоорондоо 120 жилийн настай гэх тэр царсыг эмчлэх ажилд орлоо. Миний эмчлэх ч хаашаа харсан байхав. Мэргэжилтэнгvvд ирж 2 єдєржингєє ноцолдоод, єгєршиж хожуул болсон хэсгийг нь цэвэрхнээр таслан авч, сайн гэгч нь цэвэрлээд, тусгай нийллэг бодисоор бvтэн, бvдvvн мод болгож орхив. Миний сониуч зан хєдлєн тэднээс ингэж “нvглийн нvдийг гурилаар тагласан” учрыг асуугаад ингэж бодож байснаасаа ичиж билээ. Учир тэр нийлэг бодис хэсэг хугацааны дараа чулуужиж хатуурч шинэ залуу мєчир, vндсийг саадгvй ургахад нь дэм єгч мод маань єгєршиж, хуучирч унах биш улам л залуужиж болохыг ойлгож авлаа.

Хvн ингэж залууждаг бол ямар бол? Тэгвэл амьдрал лав огт сонирхолгvй болох байх. Харин хvн єєрийн сэтгэлгээнд байдаг єгєршсєн муу зvйл, санаануудаа таягдан хаяж тэр мод шиг “чулуужуулан” байнга шинэ, бvтээлч сэтгэлгээтэй байвал сайнсан.
120 жилийн настай модонд хаа сайгvй дvvрэн залуу моднууд байхад тvvний мєчир, их биеийг барилгын ажил дуустал боож, зарим тохиолдолд боолтыг сольж, тулгуур багана, хаалтууд тvvнд захиалан авчрах зэргээр тийм их хєрєнгє, цаг хугацаа зарцуулж байгааг нь би хараад инээд, уур зэрэг хvрч байсансан. Тэр vед харин би єєрєє “зарц хvний ахар бодол” тээж явсан болохоо хожим нутагтаа ирээд мэдсэн нь харамсалтай. Ер нь мод єндєр, сvрлэг том ургахаасаа илvv хvнтэй хамт, мєн хvнээс ч урт насалж цаг хугацааг илээх тусам хvнд улам ихийг бодогдуулж, баяр гунигийг зэрэг тvрvvлж чаддаг увидастай болдог болохыг хожим уншиж билээ. 

120 жилийн настай модонд барилгын бохир, шуугиантай орчин “амьдрах” нєхцлийг нь бvрдvvлсний дараа жинхэнэ барилга, бvтээн байгуулалтын ажил эхлэлээ. Эхлээд шуудангийн байшингаа засварлаж, дараа нь тойруулаад голдуу чулуун зам, хашлага, цемент бетонон суваг хоолой хийж эхлэлээ. Усан оргил гээд байсан чин усан хаалт, сав ерєєсєє байхгvй, газраасаа гараад газартаа шингэх тийм усан оргил байгуулав. Усан оргилын тойрогт орчихсон 2 тєрлийн шилмvvст модыг шилжvvлж суулгах гэж 2 єдрийн ажил алдав. Надаас бусад нь тэр моднуудтай эмч хvн євчтєнгєє vзэж байгаа мэт маш няхуур, болгоомжтой харьцах нь “зарцын сэтгэлгээтэй” миний эгдvvг улам их хvргэнэ. Хашаа, зам, хашлагаа барьсны дараа мод суулгах ажил 11 сарын сvvлээр хvйтэрсэн байхад эхлэлээ. Мод тарина гэдэг бол vндэстэй модыг газар булах биш гэдгийг би тэр 7 хоногт ойлгосон юм.

Та бvхэн чийглэг дулаан уур амьсгалтай газар юм тарьвал “Би, Би, Би” гээд л ургадаг юм чин мод тарих амархан байх гэж бодож байвал эндvvрэл болно. Мод єєрєє амьд болохоор амьд амьтан шиг хоол тэжээлээс илvv халамж, энхрийлэл хvсдэг бололтой. Солонгосын Тэжон, Канвонду гэх мэт газруудад таримал моддыг тусгайлан бэлтгэж зардаг юм байна. Ургасан байдал, наслалт, єндєр намаас хамаараад vнэ нь янз бvр байдаг боловч бас амьд амьтныг vнэлснээс ялгаагvй єндєр vнэтэй байдаг бололтой. Тэнд бид 6 тєрлийн мод, бут нийлсэн 36 суулгац тарьснаас одоо бvгдээрээ сайхан ургаж 2-хон жилийн дотор хvдэр, чийрэг модод болжээ. 

Манай ШУТИС, тvvний салбар сургуулиудын орчим мод тарих боломж байна. Энэ ажлыг санаачлахад эрх мэдэлтний тушаал заавраас илvv оюутан залуус, эрдэмтэн багш нарын сэтгэл чухал vvрэгтэй. Тєгсєєд явахдаа тарьсан мод чин хvдэр чийрэг, сагалгар мод болчихоод танийг тєрєлх сургуулиа зорин ирэхэд, эсвээс хажуугаар нь єнгєрєхєд байнга мэндчлэн угтаж оюутан цагийн залуу, халуун урам зориг сэтгэлийг чинь хєглєн дуулж байна гээд та модоод vздээ. Хавар, Намрын аль нэгэнд та заавал мод тариарай. Хавар модод амилах vеэр бvгдээрээ Улаанбаатар хотын моддын тухай ярилцана.  /vргэлжлэл бий/

Сєүлын цэцэрлэгт хүрээлэн.

Єнєєдєр БНСУ-ын нийслэл зарим Монголчуудын амьдралын салшгvй хэсэг болжээ. Олон хvмvvс энэ хотод ирж очдог бол зарим нэг нь тэнд амьдардаг “Аз жаргалын эрэлчин” ах дvvс, эхнэр нєхєр, vр хvvхэд, хамаатан садандаа сураг ажиг тавьсаар Сєvл гэдэг нэрийг сайн мэддэг болсон байхаа. єнєєдєр Монголд гаднаас орж ирж байгаа соёлын урсгалын хамгийн том хэсэг нь Солонгосынх болж байна. єсвєр насны хvvхдvvд маань ямар нэгэн Ким, Чаны дууг сохроор сонсон, 8 настай балчираас 80 настан буурлууд бvгдээрээ TV-ынхээ ємнє тухлан сууж Солонгос драмын мєрєєдєлд умбан нэг єдрийн амьдралын хvнд дарамтаа тvр атугаа ч мартаж байна. Азид нэг гайхамшиг болж хєгжсєн энэ улсын иргэншлийг бид дууриахаасаа илvv суралцах нь хамгийн их чухал зvйл болж байна. Солонгост байх хугацаандаа ажигласан нэг зvйл бол тэдний юмыг гаднаас авахдаа сайтар єєрийн болгож чаддаг чадвар байлаа. єнєєдєр Солонгост єєрийн онцлогийг илтгэх vндэсний зvйлээс илvv гадаадын ямар юмыг єєрийн болгож сайтар хуулсан зvйлvvд их байдаг нь сонирхолтой! Холливудын киноноос эхлээд, Поп рок, дизайн урлаг, уран барилга гээд олон юм бvгд Солонгосчлогдон энд нэвтэрч байна. Энэ нь Глобальчлалаасаа илvv Солонгосчуудад байдаг vндэстний чадвараасаа нь шалтгаалдаг гэж хэлж болно. Сохроор дууриах болон суралцаж дууриах хоёрын ялгаа энэ байх. Ємнєд  Солонгос одоо 46,84 сая хvн амтай, (Умард Солонгос нь 22,08 сая), нийслэл Сєvл хот нь 10,33 сая хvнтэй, нутаг дэвсгэр нь 605.52km/кв, Солонгосын хойгийн хамгийн том мєрєн энэ хотын дундуур урсдаг бєгєєд нийтдээ 25 тойрог, 522 дvvргээс бvтсэн олон улсын шинжтэй том хот. Энэ том хотын тухай дуулсан сонссоноорлл тэмдэглэл бичиж барагдахгvй болохоор єєрийн анхаарлыг татсан нэгэн зvйлийн тухай бичье! Корё улсын vед албан ёсны нийслэл болсон vеэсээ 600 жилийн тvvхтэй Сєvл хот цэцэглэн хєгжижээ. 4 зvгтээ их хаалгатай, хэрмэн хаашаатай хуучны хот єргєжин хєгжиж, одоо Намдемун (Ємнє их хаалга), Тундемун(Дорно их хаалга) эртний vеийг бэлэгдэл болж vлджээ. Солонгосын нутаг дэвсгэрийн 70 хувь уул байдаг учир Сєvл хот олон уулсын дундах жижиг зай чєлєєнєєд дунд оршдог. Тиймээс уул нь ч, Уул байшин дундах чєлєє зайнууд нь ч хэн суугаад амарч болох олон тєрлийн цэцэрлэгт хvрээлэнгvvд Сєvл тєдийгvй Солонгост олныг харж болно. Харь газар хvн явж байхдаа єєртєє байхгvй болохоор байнга атаархан хардаг зvйл хамгийн содон байдаг. Миний хувьд, Монголчуудын маань хувьд тийм зvйл олон байдаг, харин надад, бидэнд байдаггvй нэгэн зvйлийг харамсан, халаглан бодсон нь Цэцэрлэгт хvрээлэн байлаа. 

Монголчууд бидний хийж чадах мєртлєє хийж сураагvй, бид хийсээр ирсэн атлаа гvйцэлдvvлж чадаагvй, одоо ч бидэнд хамгийн их дутагдаж байгаа зvйл бол цэцэрлэгт хvрээлэн. Бид хичнээн цэцэрлэгт хvрээлэнтэй бэ? Аливаа улсын нvvр царайг цэцэрлэгт хvрээлэнгvvдээр нь шинжиж болно. Тохьтой сайхан цэцэрлэгт хvрээлэн нийгэм амар тайван, ард тvмэн стресс багатай байхад тус хvргэдэг болов уу? Энд ирээд миний хамгийн атаархсан зvйл нь хvн ам, байшин сав багтаж ядан шавсан Солонгост хамгийн vнэтэй газартаа харамгvй зориулсан цэцэрлэгт хvрээлэнгvvд байлаа. Бид яагаад єдий хvртэл мод тарьж, зvлэг суулгаж чаддаггvй юм болоо? Унаган байгалиа хадгалж vлдсэн гэж ярьдаг атлаа мєрєєрєє ургасан ганц модыг ч vл хайхран огтлож хаяж уг модноосоо долоон дор “дєрвєлжин сав” барьсан нь цєєнгvй. Жилийн 4 улиралтай, чийглэг дулаан уур амьсгалтай тул тарьсан мод бvхэн ургадаг Солонгостой єєрсдийгєє харьцуулж болохгvй мэт таньд санагдаж магадгvй, харин ургах дуртайдаа л ургасан хvйтэн цэвдэг бидний дунд мод ургахгvй зугатаах нь ойлгомжтой гэж уншигч та бодож байв уу? Урьд нь Солонгосчуудын амьдрал ядуу байх vед хот орчмын ой нь тvлшинд хэрэглэгдэн устсан, 1950-1953 оны Солонгосын дайнд ой мод нь хvн ам, нийгэмтэйгээ адил vрэгдэж нvцгэн дов толгодуудаар дvvрсэн байжээ. Тэр vед Сєvлийн хааны ордноос(Сєvлд хааны 3 том ордон байдаг) бусад газар бараг нvцгэрэн хоосорсон гэдэг. Гэвч 40 жилийн ємнєєс Солонгосын Засгийн Газар жил бvрийн ханш нээдэг єдрийг (хаврын сvvл сарын 3) мод тарих амралтын єдєр болгож орон даяар мод тарих хєдєлгєєн єрнєжээ. Царс, Улиас, Гацуур зэрэг модноос гадна гадаадаас ховор мод импортлон авч модыг тусгай үнэ єртєгтэй бараа болгож “Мод зєвхєн тvлш гэдэг уламжлалт сэтгэлгээг єєрчилж Мод бол амьдрал, амьд орчин юм” гэдэг ойлголтыг тєрvvлжээ. Yvний дараа байгалийн тааламжтай нєхцлєєсєє илvv хvний нєр их хєдєлмєр, модонд хандах сэтгэлийн vрээр Сєvл хот, Солонгос орон ногоон арал болж дахин сэргэжээ.  

Солонгосчууд ямар нэг тэмдэглэлт vйл явдал болсон газар заавал мод тарьж цэцэрлэгт хvрээлэн байгуулсаар єдгєє хэдэн арван мянгад хvрчээ. Зєвхєн Сєvл хотын хэмжээнд 88 том хэмжээний парк, ногоон арал байдаг. 1988 оны Олимпын Паркаас эхлээд 8 жилийн ємнє хогийн цэг байсан газрыг асар том Парк амралтын газар бvхий WORLD CUP STADIUM болгон єєрчлєн байгуулсан зэрэг олон том цэцэрлэгт хvрээлэн Сєvл хотын нvvр царай болж байна. Солонгосчууд шинэ барилга барих газрынхаа моднуудыг аль болох огтлож хаяхгvй байхыг хичээж заавал шилжvvлэн суулгадаг. Ховор модоо огтлож хаяхгvй, vндсээр нь авахын тулд хэдэн метр газар ухаж ажил удаж байхыг эндээс л харж болно. Модыг зєвхєн тарьж ургуулахаас гадна Царс модон ресторан, Царс модны урлан гэх мэт тєрєлжvvлэн ашигладаг. Гадаадын хvмvvсийн нvдэнд хамгийн тvрvvнд єртєн алмайруулдаг олон Паркуудаас хамгийн том нь Намсан(Ємнєд уул), Сєvл, Хань гол, Халлим/1971 онд Жежv арал дээр хувь хvн єєрийн хєрєнгєєр байгуулсан/, Чирисан, Сораксан зэрэг цэцэрлэгт хvрээлэнгvvд байдаг. Yvнээс Намсан Парк хамгийн алдартай нь. Хотын тєв дэх Намсан уулын оройд 236,7м єндєр Сєvл цамхаг байдаг. Дэлхийд АМР зэрэглэлийн цамхагнуудаас эхний 3-т орох энэ цамхагт 2001 оны 4 сарын 25-нд 20 сая дахь vзэгч гарчээ. Мєн Сєvлийн цэцэрлэгт хvрээлэнд дэлхийн олон орноос авчирч суулгасан 200 гаруй тєрлийн мод, бутлаг ургамал байдаг юм байна. Сєvлээс гадна Чирисан, Сораксан, Чежу арал гээд улсын том цэцэрлэгт хvрээлэнгvvдээ ЮНЕСКО-гийн бvртгэлд оруулж хамгаалалтанд авчээ. Цэцэрлэгт хvрээлэнгvvд нь эртний уламжлалт, залуучуудын, хєгшчvvлийн, Хvvхдийн, Хvрхрээт, Гэр бvлийн гээд цугларах хvмvvс, байгалийн орчин, зориулалтаараа олон тєрєл, тэр ч бvv хэл хувь хvн, гэр бvлий байгуулсан хувийн цэцэрлэгт хvрээлэн хvртэл олон байдаг.

Сєvлийн дvvрэг бvр 3-4 том цэцэрлэгт хvрээлэнтэй. Энэ Паркууд хавар 4 сард мод цэцэглэх vеэр 7 хоногоор цагаан, улаан, ягаан, шар єнгvvдээр солонгорон солигдож, намар 10-11 сард навчис улааран шарлах vеэр алтран гэрэлтэж зун цагаасаа илvv vзэсгэлэнтэй сайхан болдог. Зєвхєн Сєvл тєдийгvй олон газар энэ vед маш сайхан болдог. Тийм сайхан газар, цаг vед гэмт хэрэг, ямар нэгэн нийгмийн сєрєг vр дагавар гарах нь багасаж нийгэм харьцануй тайван амгалан байхад цэцэрлэгт хvрээлэн, тvvний орчин багагvй нєлєє vзvvлдэг болохыг мэргэжилтнvvд нотолдог. Энэ зун намайг амралтаараа Улаанбаатарт очиход Тєв гал командын ємнє байдаг Улаабаатар хотын хамгийн єндєр, сагалгар ургасан модыг/миний бvртгэснээр тийм мод 10 орчим байдгийн ихэнх нь гадаадын ЭСЯ-ны хашаанд/ хорчийтгол тайраад “залуужуулсан” байсан хойтон ч юм уу? тvvний дараа жил ирэхэд байж байх болов уу?  2002.10.20.
PC: Энэ нийтлэл гарсны дараа Дэлхийн 10 улсад амьдардаг Монголчууд цэцэрлэгт хvрээлэн барих хєдєлгєєнийг 2002-2003 оны хавар хvртэл єрнvvлж багагvй мєнгє хуримтлуулж, гvйцэтгэл ажил хийгдэхийн ємнєхєн газар ємчлєлийн хуулиар цэцэрлэгт хvрээлэнгийн газар хураагдаж билээ. Одоо тэнд єдрийн амралт, баар, барилга байдаг.

Та нар пивонд дуртай юу?

Залуучуудаа та нар пивонд дуртай юу? Би оюутан байхдаа пивог сайн уухгvй ч бас сайхан савдаг байж билээ. 6 сарын борооны улиралын дараа нар хурц болж саунд сууж байгаа юм шиг халуун болдог болохоор єдєр гарахын аргагvй. Орой нь сургуулийн Кампуст найз нартайгаа сууж пиво уухад энэ шидэт ундааны ид шид халуунд л ёстой их мэдрэгдэж билээ. Пивог Германь Европт байдаг хvмvvс л чанараар нь мэддэг гэдэг зvйл одоо хоцрогдож технологийн хєгжлийн хурдацаар дэлхийн бvх хvмvvс нэг стандартны пиво амтлах цаг наашилж байна. Уруулын биш уушгины vгийг архи биш пиво л гаргах увидастайг та эндээс уншаарай. Семинарын хичээл дээр 10 минутын “Буу халах” ажил явагддаг бєгєєд та бvхэндээ ЭХИС-ийн Санчир-Одын 10 минут буу халсан зvйлийг хvргэж байна.  Сургуулийн вебээр архи, дарс сурталчилгаа явуулаагvй шvv.              Beer буюу Монголоор шар айрагийн тухай та бvхэнд  товчхон ч гэсэн танилцуулъяа.Эхлээд та бvхэнд  пиво яаж хийдэг талаар би танилцуулхан зvйтэй болов уу?  Хамгийн тvрvvнд пивонд ордог орцонд:• Арвайн соёолж • Цэвэр ус • Сайхан амт оруулах зорилгоор зєрєг цэцэг 

• Мєн хєрєнгє буюу дорож ордог. Пиво хийхдээ арвайн соёолжоо бутлаж, холих танканд устай холиж арвайн соёолжоо соёолжлоод дуустал устай нь хамт байлгана. Энэ vедээ зєрєг цэцэгээ холиж танканд соёолж дуустал нь хандалж холиж 3-4 цаг байлгана. Дараа нь шvvлтийн танкд хийн хатуулаг эдий нь шvvн авна. Яг энэ vед пивоны тєрлийг ялгадаг юм. Дэлхий дээр давхардаагvй тоогоор 99 тєрлийн пиво байдаг нь гайхалтай юм. Хэрэв та хар пиво гарган авъяа гэвэл, шvvлтийн vед темпертурыг нэмж арвайн соёлжоо тvлж єгєхєд гашуун євєртєц амттай болж хар цайвар єнгє орно. Нэгэнт шvvгээд болсон бол чаналаганд хандаа оруулна. Хандаа 96-130 С0 3-4 цаг буцалгаж чихэрлэг амт орсан уу гэдгийг шалган болсон бол, бэлдэцийг 3-12С0 болтол хєргєх процесс явагдан дуусангууд бэлдцээ эсгэлтийн танканд оруулна. Одоо бэлдцэндээ хєрєнгєє нэмж оруулаад 21 хоног дарж эсгэнэ. Ер нь дэлхий дээр пивыг дээд тал нь 45 хоног доод тал нь 17 хоног болгодог. Эсгэлтийн явцад СО2 ялгаран гарна. 1963 онд Германы пивоны холбоо нийт пивоны 3% СО2 байх шаардлагатай гэж vзсэн юм. Ийм учраас ялгаран гарсан СО2 пивондоо буцаан шахна. 21 хоног болсон бол пивоо эсгэлтийн танкнаас гарган авна. Энэ гарган авсан пиво хєрєнгєтэйгєє байдаг учраас тvvнийг Тvvхий пиво гэж нэрлэдэг.  

Гэхдээ ихэнх хvмvvс тунгалаг зєєлєн пивонд дуртай учир пивоо хєрєнгєнєєс нь салган  шvvх хэрэгтэй. Ингэж шvvгээд бужигсан  пиво бєєн хєєс болсон байдаг учир тvvнийг амраан даралтай танканд 6-7 цаг амраан хєєсийг суулгах хэрэгтэй. Ингээд пиво маань бэлэн болж савлах л vлдлээ. Савалгааг дотор нь лонхонд, торхонд (задгай пиво) гэж  хоёр ангилна. Ерєнхийдєє пивыг хийх тухай ийм байна. Пиво уух соёл яг хэдийд vvссэн нь тодорхойгvй ч Европт болон тэр дундаа Германы Баварт анх vvссэн гэдийг хvн бvр мэдэх байх. Тэд бvр задгай наргиах гэж бvр баяр тэмдэглэдэг тvvнийгээ “Oktoberfest” гэж нэрэлдэг юм. Энэ баяр нь анх 1810 оны 10- р сарын 12-нд тэр vеийн Баварийн хан хvv буюу 1-р Людвиг хаан Саксон–Хилдбургхаузены гvнж Терезатай хуримаа хийснээр “Oktoberfest”- ийн vндэс суурь тавигдсан ажээ. Хуримын ёслолын ажиллагаа нийт 5 єдєр vргэлжилж энэхvv цэнгvvн нь ард тvмний таашаалд нийцсэн цаашид жил бvр уламжлал болгон “Ард нийтийн  баяр” хэлбэрээр явуулж байхаар тогтжээ. 

Эдvгээ жил бvрийн 9-р сарын гуравдахь Бямба гаригт “Oktoberfest” эхэлдэг бєгєєд энэ vеэр Мюнхен хот тэр аяараа пивоны алтлаг єнгєнд 16 єдєр дараалан умбаж дан ганц Баваричууд ч бус, дэлхийн єнцєг булан бvрээс ирсэн аянчин гийчид дэлхийн хамгийн том “ард нийтийн баяр”- т оролцохоор цугладаг билээ. Энэхvv пивоны баярын онцлогийг дараах ганц хоёр єгvvлбэрт багтаан хэлж болно: “Oktoberfest” нь хамт олны буюу коллективын баяр юм (дараа єдєр нь коллективоороо шартах нь ч мєн зvй ёсны vзэгдэл юм). Энэхvv арга хэмжээ нь хамгийн ардчилсан байдлаар зохиогддогоороо алдартай ба энд дарга, цэрэг тєрийн сайд, тvмний хvvгийн ялгаа огт байхгvй бєгєєд бvгд “пивоны баяр” хэмээх далбаан доор баярлан цэнгэж, хєгжилдєн наадах нь гол утга нь юм.
.... “Oktoberfest”- д жил бvр дунджаар 6 сая зочин оролцдог....... 10.000 хvртэл хvн орох боломжтой 14 том асар, 200–900 хvний багтаамжтай 50 жижгэвтэр асар майхан ам нь цангасан зочдод vйлчилдэг...... Жил бvрийн энэ 16 єдєрт дунджаар 5 сая литр пиво хvмvvсийн амны цангааг тайлдаг... ... Пивыг нэг литрийн аяга буюу нэг Mass- аар уух нь бичигдээгvй хууль бєгєєд нэг Mass ойролцоогоор 7 Еврогийн vнэтэй...... 700.000 шарсан тахиа єлссєн зочдын ходоодыг баярлуулдаг...

БАТ, СҮБЭЭДЭЙ НАР ДОРНОД ЕВРОПТ

Европ дахин айдас түгшүүрт нэлэнхүйдээ автлаа. Энэ үеийг хүртэл хүчирхэг, чадалтайдаа эрдэж явсан Герман хийгээд Франц, Бургунд, Испаничууд байгалийн аргалашгүй гамшиг, хөнөөлт сүйрэл мэт нөмрөн ирж буй айдас хүйдсийн өмнө яах ч аргагүйдэн барьц алдлаа. Англи эх газраас харилцаагаа таслан, түгшүүрт өдрүүдийг чимээгүйхэн хүлээж байв. Нормандын засагчид тэрхүү айдаст автан, загас барихаар далайдаа гарч чадахгүйгээс Скандинавын эрэг орчмоор өлсгөлөн нүүрлэж эхэлжээ.
Сүм хийдийн газруудад аврал мөргөлийн уншлага өдөр шөнөгүй түгшүүртэйеэ дүнгэнэж, язгууртан ихэс дээдсүүд үр ашиггүйгээр дэмий л зөвлөлдөн, хуягт баатар эрс нь дүнсийн дуугаа хураасан тийм өдрүүд үргэлжилж байлаа. Худалдаачид наймаачдын хөл татарч, малчид, гахайчид хэн нэг морьтны бараа үзэгдмэгц хамаг байдгаа хаяад ой руу чавхдацгааж, хээрийн замд хэрмэл санваартнуудын бараа тасарч, хэрэм цайзууд хаалга үүдээ дангинуулж, харуул манаагаа сэрийлгэж…
Энэ цагийг хүртэл өөрсдийгөө ертөнцийн төв, соёлт ертөнц, бусдыг иргэншээгүй зэрлэг бүдүүлэг омог аймгууд мэтээр төсөөлөн ойлгож байсан, Дорно зүгийн газар зүйн хийгээд бусад мэдлэг нь Их Александрын хүрсэн Инд мөрнөөс цааш халиагүй Европчуудад энэ үйл явдал нь дэндүү ойлгомжгүй, ой ухаанд нь үл багтах оньсого таавар мэт байсан агаад тэднийг урьд өмнө ч, хожим хойно ч хэн ч тийм ихээр түгшээн, цочоож байсан нь үгүй.Загалмайтны тооллын эхэн үед Ү зуунд Төв Азиас үсэрсэн Хүннүгийн цус Аттила энэ улс түмнүүдийн дунд “Тэнгэрийн ташуур” хэмээн дуурсаж явахдаа ч, хожуухан Ойрхи дорнодоос галт уулын дэлбэрэлт мэт халин гарч, Гибралтарийг гэтлэн Принейн хойгийг эрхшээн явсан Лал шүтлэгт Аббасидууд ч ийн түгшээж байсангүй. Бүр эрт Гэрэгүүд скифүүдтэй наймаа хийж, Ромчууд сармат болон дундад азийн Парфенуудтай хүчлэн тулалдаж байхдаа айдас байтугай ялагдлын тухай ч бодож байсангүй. Түрэг болон Куман, Печенегүүд Европод халдаж байсан ч үсрээд л Днестр мөрний хөвөөнд хүрч байлаа.

Эд хэн байв?Өст дайсан Зөрчидийн Алтан улс хийгээд умард Хятадыг мөхөөснийхөө дараа Монголын их гүрний хаан Өгөөдэйн 1235 онд Хархорин хотноо зарласан монголын ихэс дээдэс, баатар ноёдын Их хуралдайгаас урьд өмнө өөрсдийнх нь өмнөөс илэрхий дайсагнасан зарим улс орныг дайлан номтгохоор тогтжээ.
Үүнд бүр 1222-1223 онд нүүдэлчин монголчуудын ясны дайсан мөн нүүдэлчин хийгээд зоригт дайчид болох Кумануудыг өмгөөлөн, монгол элчийг алсан Киевийн вангууд болон итгэлийг эвдэн Монгол цэрэг рүү довтолсон Булгарууд орж, эдгээр ард түмнийг номтгон дагуулахыг Зүчи ханы хүү Бат болон дорноос Өрнийг хүртэл шувтлан дайтсан, эх нутагтаа “урианхайн төмөр тэрэгт” хэмээн алдаршсан Чингисийн дөрвөн хошуучийн нэг алдарт Сүвээдэй баатар нарт даалгасан байна. Ийнхүү Бат, Сүвээдэй нарын удирдсан Монгол залуусын нэгэн бага шиг арми юуны өмнө Булгар, Куманыг цохисны дараа 1223 онд Калк голын эрэгт Монголын армийг эсрэг цэрэглэсэн Галиц, Чернигов, Киевийн улсуудыг довтлох учиртай байв.
Тэд эхлээд 1236 оны намар Булгар, 1237 оны хавар Кумануудыг бут цохив. Мөн энэ үед Бат хаан Мөнхөд нэгэн баг цэрэг өгч, хойт Кавказыг ороон Гүржийг буулган авах даалгавар өгсөнийг тэрээр чадварлаг гүйцэтгэн Гүржийн хаан Рустанаг дагаар оруулж иржээ. Бат, Сүвээдэй нар цаашлан 1937 оны намар черкес, буртасын нутгийг эзлээд элчийг нь алсан Рязаны ван Юрий Игоревич болон Владимир, Черниговын вангуудын хамтарсан хүчийг бут цохиж Рязань хотыг эзлэв.1239 оны намар Москва, Суздал, Владимирийн вант улсуудыг дараа дараалан буулган авч, дараа жилийн зун нь /1240 он/ Дон мөрний тэртээд ухран дутаасан Кумануудыг мөшгөн Дон мөрний цаана гарч, Переяславль, Чернигов, Киевийг дараа дараалан эзлэв. /Энэ үйл явдлуудын талаар “Бат, Сүбээдэй нар Орост” гэсэн өөр бүлэгт өгүүлэх учир энд дурдах төдий өнгөрөв/ Киевийг эзэлсэн нь Дорнод Европыг дайлах гол түшиц газар нь болсон байна. Эндээс Мажарын IҮ Бела хаанаас ивээлдээ авч орогнуулсан дайсан Кумануудыг гаргаж өгөхийг шаардсанд хариу өгсөнгүйд Белатай цэргийн холбоо тогтоосон Галицийг унагаад 1241 оны хавар Оросын үүд хэмээх Карпатын ганц гарц болох хавцалаар огтхон ч торохгүй гарч Польш, Силез, Морав, Трансильвани болон Мажар руу цэргээ дөрвөн замаар зэрэг давшуулжээ. Чухам энэ үед л зэрлэг бүдүүлэг хэмээн үл тоож байсан талын нүүдэлчдийн морин цэргийн аянга мэт цохилтын хүч, санаанд оромгүй дайтах урлагын өмнө өөрсдийгөө юу ч, хэн ч биш болохыгоо Европ дахин ухаарч эхэлсэн байна.
Тухайн үеийн үйл явдлыг бичиж үлдээсэн европ хүмүүс монголчуудын довтолгооныг “Аянга цахилгаан”-тай зүйрлэсэн нь чухам оносон зүйрлэл байжээ. Монголчуудын довтолгоон Европчуудад аянгын гялбаан мэт сүрлэг хийгээд хурдан, аянгын ниргэлт мэт хөнөөлтэй хийгээд хүчтэй, аянгын нүргээн мэт аймшигтай хийгээд эрхшээнгүй байсан биз. Энэ зүйрлэл явсаар дэлхийн цэрэг дайны урлагт хамгийн хурц, хурдан, гэнэтийн дайныг нэрийдэх нэр томьёо “Цахилгаан дайн” болон үлдсэн билээ.Силезийг чиглэсэн Хайдугийн баг цэрэг Шиловын дэргэд бага польшийн Ичимхий алдарт Белослав вангийн армийг бут цохиж Краковыг 3 сарын 28-нд эзлээд Опел орчимд Байдарийн цэрэгтэй нийлжээ. 1241 оны 4 дүгээр сард Байдар, Хайду нарын удирдсан бага шиг /15-25 орчим мянга/ баг цэрэг Одер мөрнийг сал урсган гатлаад Австрийн Лигниц хотын дэргэд польш, герман, францын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн сарын 11-нд Шайо голын хөвөөнд Мажарын ван Белагийн удирдсан мажар, хорватын шигшмэл 65 мянган цэрэгтэй армийг Бат, Сүвээдэй нарын удирдсан гол хүч юу ч үгүй болтол хиаруулав.Ердөө гуравхан хоногийн дотор болсон энэ хоёр тулалдааны тухай өрнийн олон түүхчид бичиж, монгол цэргийн дайтах хосгүй уран чадварыг гайхан шагширсан нь бий.4 дүгээр сарын 9-ний нэгэн манантай бүүдгэр өдөр. Лигницийн дэргэд Их Польш, Силезийн эзэн Ариун явдалт хочит Ван Хенри болон жанжин Мешок нарын удирдлагад польш, германы 20 орчим мянган шилдэг хуягт баатар эрс цуглараад байв. Мөн ойр хавийн уурхайнуудаас яаран сандран татсан 10 гаруй мянган уурхайчид нэмэлт хүч болж, дээр нь хоёр өдөрчийн газар Ван Хенрийн үеэл 50 мянган цэрэгтэйгээ ирж явлаа. Гэвч Ван Хенри энэхүү сүүлчийн нэмэлт хүчийг хүлээсэнгүй, дарагдашгүй зэрлэгүүдийг дарж, алдар суугаа мандуулах хүсэлдээ хэт хөтлөгдсөн үү, эсвэл өөр учир шалтгаан байв уу, цэргээ аван задгай газар монгол цэргийг шууд л тосон очжээ. Эхлээд жанжин Мешокийн удирдсан цохих анги, дараа нь Белослав гүнтэний Тайж баатрууд, тэгээд Хенри вангийн магнайлсан гол хүч дайралтанд орж, араас нь морьт цэргийнхээ дайралтанд цохиулсан дайсныг хүйс тэмтрэхээр уурхайчдын явган анги тулалдаанд орсон байна.Өвч битүү хуягласан, өөрсдийнхтэй нь харьцуулахын аргагүй том морьдтой хүнд морин цэргийн анхны дайралтыг монголын тэргүүн анги тогтоож дийлсэнгүй төдөлгүй орилолдсоор ум хумгүй буцан зугатжээ. Амжилтандаа эрдсэн хуягт баатрууд тэдний араас гэзэг даран хөөв. Гэвч Монголчуудын энэхүү дутаасан нь айн сандарсан, хүчин дутсаных бус ердөө цэрэг дайны ов мэх байжээ. Төдөлгүй хүнд морьт цэргүүд явган цэргээсээ тасран холдоход тэдний дундуур монголчууд гэнэт гарч ирээд утаан хөшиг тавьжээ. Тэгээд л морьт болон явган цэргийг нь тус тусад нь бүсэлж аваад холхивч нумаар бүгдийг нь хиартал харваж унагажээ. Энэ тулалдаанаас Европчуудаас ердөө долоохон хуягт баатар л амьд үлдэж, Ван Хенри, жанжин Мешок нар ч хөлөг баатрын ёсоор тулалдааны талбарт ясаа тавьжээ. Маргааш нь Лигницийнхэн тулалдааны талбарт ирцгээж, хядуулсан ахан дүүс, эх орон нэгтнүүдийнхээ шарилийг эргэн, оршуулжээ. Гэтэл Хенри вангийн бие олдсонгүй. Вангийн хатан болон ордныхон бүгдээр ирцгээжээ. Бүх үхэгсэдийг нэг бүрчлэн үзэж, эцэст нь вангийн хатан үхэгсэд бүрийн зүүн хөлийг үзэхийг тушаажээ. Учир нь Ван Хенри зүүн хөлдөө зургаан хуруутай юмсанж. Тэгсээр зүүн хөлдөө 6 хуруу бүхий нэгэн толгойгүй цогцосыг Ван Хенри хэмээн таньж, айдас, цөхрөл, гашуудалд умбасан Лигниц хотод авчирч оршуулсан гэдэг. Мөн энэ тулалдаанд Хенрид туслахаар ирсэн Францын 500 морьтон баатар эр оролцсон хийгээд тэдний нэгд нь ч Сена мөрнийхөө уснаас дахин амсах хувь байсангүй ажээ. Тэдэн дотор Францын 6 томоохон язгууртан, барон байсан байна. Харин монголчуудаас бараг хохирол гарсангүй.

Эндээс байлдан тулалдах арга тактикийн хол зөрүү харагдаж байгаа юм. Монгол цэргийн жанжид биеэр шууд цэрэг толгойлон тулалдаанд оролцолгүйгээр тулалдааны ерөнхий явцыг ажиглан харж, хэрэгтэй цагт ашигтай шийдвэр гарган тулалдааны санаачилгыг гартаа авч, жолоодож, амжилтанд хүрэхийг зорьж байхад европын жанжид шууд л өөрсдөө цэрэг оройлон тулалдаанд зууралдан оржээ. Тэд ирүүл тулалдаан мэт шууд халз зөрөн тулалдахыг эрхэмд үзсэн бол монгол цэрэг ухрах, бүслэх, ороох, утах, цүүцдэх зэрэг олон арга тактикийн хэрэглэн аль болох хохирол багатайгаар дайснаа ялахыг эрхэм болгож байна. Ар талаасаа хэдэн зуун км-ээр алслагдан нэмэгдэл хүч хийгээд хоол хүнсний хангамж байхгүй, дайсагнагч ард түмнүүдийн дотор байгаа нөхцөлд хүн хүчээ гамнахгүйгээр удаан хугацааны урт аянд амжилт олох бололцоогүй юм.
Нөгөө талаар монгол цэрэг нутгийнханаас ч илүүгээр тухайн газар орны онцлогыг сайтар судалж мэдсэн, түүнээ чадварлагаар ашиглаж чадсан нь эдгээр тулалдаануудаас харагддаг.Энэ ялагдлын мэдээ салхинд тээгдсэн мэт хоромхон зуур Европын хотуудаар тархаж, цочрол, сандралыг төрүүлэв. Гэтэл гуравхан хоногийн дараа бүр ч аймшигтай мэдээг Европчууд Шайо голын дэргэдээс авав.Мажарийн ван IҮ Бела Лигницийн дэргэд болсон эмгэнэлт явдлын мэдээг сонссон уу, юутай ч монголчуудтай шууд зууралдан тулалдахаас зайлсхийж Тиссо болон Шайо голын хооронд хоёр голоор халхавч хийн бүхээгт тэргээр бат бэх хүрээ барьж хориглон суусан байна. Мөн Шайо голын гүүрийг шилдэг цэргээр хамгаалуулжээ. Монголчууд шөнөжин гүүрийг харваж, үе үе дайран бужигнуулжээ. Харин өглөөний манан сийрэхэд Бела ван айхтар чадуулсанаа мэдэв. Монголчууд шөнө голын гүүрийг бага хүчээр довтолж анхаарлыг нь сарниулж байгаад шөнийн харанхуй мананг ашиглан голыг өөр гармаар самран гаталж Мажар, Хорватын армийн бэхлэлтийн гадна тулаад ирчихсэн байв. Тэд өдөржин бэхлэлт рүү галт сумаар залхтал нь харваж, салхин талаас нь байж ядтал нь өмхий утаагаар утаж, мажар цэргүүдийг эргүүтүүлэн мансууруулжээ. Үүнийг Дэлхийн цэрэг дайны түүхэнд Монголчууд анх удаа биологийн зэвсэг хэрэглэсэн гэж үздэг нь ч байна. Өмнөх Лигницийн дэргэд болсон тулалдаанд хэрэглэсэн утаа ч мөн юуны өмнө өөрсдийнхөө цэргүүдийн байрлал, хүчийг дайснаас халхлах, нууцлах, дайсны цэргүүдийг сүрдүүлэх зэргээс гадна тэр утаанд ухаан санаа мансууруулах, уймруулах нөлөөлөл байсан гэж үздэг судлаачид ч бас байдаг юм билээ.
Усгүй дэнж дээр хүрээлэн буудалласан Бела вангийнхан түймрийг тогтоож чадсангүй. Удалгүй угаартаж, түлэгдэж, тэсч ядан хүрээ хориглолтоос дэмийрэн гарсан нэгийг нь монголчуудын ончтой, эрчтэй сум отож байв. Хоёр голоор халхавч хийсэн ашигтай байрлал нь эцэст нь өөрсдөд нь харин ч занга болж мажар хорватуудыг гарах газаргүй болгожээ. Мажар, Хорватын шигшмэл 65 мянган хүнтэй арми ийнхүү ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр хиарав. Сэтгэл зөөлөн, нас залуу Бат хаан мажар, хорватын 60 гаруй мянган цэргүүд нэг дор хядуулсан тэрхүү тулалдааны багахан талбарыг хараад нүд хальтарч, сэтгэл шимшрэн, Сүбээдэй баатраас хатуухан үг сонсож байсан гэдэг. Нээрээ ч тэр газар хүн нядалгааны газар мэт харагдсан байх.
Тэгэхэд Бат, Сүбээдэй хоёрын удирдсан энэ баг цэрэгт 20-35 мянга орчим л цэрэг байсан гэсэн тооцоо бий. Гагцхүү IҮ Бела ван цөөн шадар нөхдийн хамт, тугаа аван Тисса голыг гарамгүй газраар өтгөн манан ашиглан самран гарчээ.Энэ тулалдаанд Монголчууд алагдсан дайсныхаа баруун чихийг огтлон авсаар 9 шуудай дүүргэсэн гэдэг.
Өөрсдийг нь мөшгөн яваа Монгол цэргийн сүр хүчнээс айсан Куманчууд хаан Котянаа Пештад мажарын язгууртнуудад хорлуулсаны дараа Балканы хойг руу дутаан гарчээ.
Мажарт орсон монголын баг цэрэг 1241 оны өвөл Дунай мөрний мөсөн дээгүүр гарч, Гротиа, Загреб хотуудыг авахад тэнд орогнож байсан Бела ван Даламц руу зугтаахад Хадаан жанжин араас нь мөр даран хөөсөөр бүр Атриатын тэнгисийн арлууд дамжин дутаахад хүргэжээ.
Дараа жил нь Монголын гол хүч Төв Европын гүн рүү цөмөрч Острогон, Белград, Весирим болон Жур хотуудыг буулган авчээ. Нөгөө нэг баг цэрэг нь одоогийн Салита хотын ойролцоох Клиссо бэхлэлтийг авав. Белаг мөшгөсөн Хадаан жанжин Босни, Албани, Сербийн нутгуудаар хөндлөн гулд гарав. Мөн бас нэгэн баг цэрэг нь Австрийн Вена хотын босгонд тулж очоод байлаа. Түүхчдийн тодорхойлсоноор “мөсөн дээгүүр гулсах чулуу мэт чимээгүй, эрс шулуун, гайхалтай шалмаг довтолгоон”… Ийнхүү Монголын 4 бага шиг баг цэрэг Дорнод Европоор хөндлөн гулд юунд ч торолгүй хэрэн, давшилж явахад тэднийг эсэргүүцэн сөрөх тоймтой хүчин Дорнод бүү хэл Өрнөд Европод ч байсангүй. Шар хүмүүсийн огтхон ч мэдэхгүй алс холын Наран мандах тэнгэрийн хязгаараас, газрын мухраас гэнэтхэн гарч ирээд түймэр мэт хуйхлан довтолгох Монголчуудын удаа дараагийн толгой эргэм ялалтуудын мэдээ ухаанаа гартлаа айж сандарсан зугтагсад, дүрвэгсэдийн амаар дамжин Европ дахинаар халуун хуйд тээгдсэн тахал мэт тархаж, улам бүр давс хужир нэмэгдсээр бараг хүний хүчнээс хэтийдсэн, үлгэр домгийн зүйл болон хувирч байжээ.
Монгол цэрэг цаашаа нэг л алхахад Европ дахин өвдөг сөхрөн өршөөл энэрэл хүсэхэд бэлэн болоод байв. Гэвч тохиолдлын чанартай зүйл Европ дахиныг энэхүү гутамшгаас аварсан бөгөөд Бат хааныг Жур хотын ойролцоо байхад нь Их хаан Өгөөдэйг нас барсан мэдээ иржээ. Бат хан европыг дөрвөн зовхист ялж яваа хан хөвгүүд, баатар жанждаа дуудуулж, Дунай мөрний бэлчирт зөвлөгөөн хийжээ. Энэхүү зөвлөгөөнөөр Хархорумд болох их хааныг сонгох хуралдайд Батыг явуулах эсэх, Дорнод Европын эзлэгдсэн улс орнуудын статусыг хэрхэх тухай зөвлөлдөөд өст дайсан Куманууд нэгэнт дахин сэхэл авахгүй болсон тул өрнө зүгт хийсэн аян дайны зорилгыг биелсэнд тооцож, аян дайнаа зогсоон, Монголын их гүрний баруун өмнөд хилийг Молдав, Булгараар тогтоож, энэ хязгаарын захирагчаар түмтийн ноён Ногайг томилжээ.
Бат хааныг ийнхүү толгой эргэм ялалтуудынхаа дараа түүнээ гүйцээлгүй гэнэт буцах болсоныг бас зарим тохиолдолд ерөөсөө үгүйгээгүй ядуу Европоос сонирхох юм байгаагүйтэй ч холбон тайлбарлах нь бий. Энэ тун магадгүй юм. Өгөөдэй Их хаан нас барсан нь үйл явдал, бодит шалтгаан мөн боловч түүний цаана бас дагалдах хэд хэдэн учир холбогдол, шалтгаан байж болох юм. Өмнөд Хятадын Гоунжау, Дундад Азийн шүр сувд болсон Самар, Бухар зэрэг хот суурингууд нь тэр үед баян тансагаараа Европын аль ч хотоос хэд дахин давуу байж, тэдгээрийн хажууд Европ нь нүсэр чулуун хана хэрэм бүхий рыцарийн шилтгээнүүд, шургааган хашаагаар босгосон хотонцоруудаас хэтэрсэнгүй байж. Дэлхийн энгээр түйвээж явсан эрст Европын тэдгээр шургааган хотууд үнэндээ хүн тоож нохой шиншихээргүй санагдсан биз.
Нөгөө талаар Дорнод, Өрнөд Европт өөрсдөд нь аюул занал авчрах ямар нэгэн хүч үгүй байгаа нь Монгол эрсийн буцах болсон хамгийн бодитой байж болох шалтгаан нь юм. Хамгийн заналт дайсан Куманууд нэгэнт сэхэл авахгүйгээр дарагдлаа/Үнэхээр ч тэд тэр цагаас хойш сэхээгүй билээ/, мөн тэднийг өмгөөлсөн, цэргийн холбоо байгуулж, эсрэглэн тэмцэхийг санаархсан Мажар, Орос өвдөг сөхрөв. Тэд бол Монголчуудын өмнө хэн ч биш болов, дайсан нь ч биш, дайсагнах ч чадваргүй болов. 1223 онд Зэв, Сүбээдэй хоёрын аяны ар худрага руу довтолж байсан Булгарууд мөн сэхэшгүй болж, тухайн үедээ Дорнод Европт цэргийн хүчээр тэргүүлж байсан Польш, Германууд ч хичнээн хичээгээд мань монголчуудад дайсагнан, аюул занал авчрах чадваргүй болох нь ч мөн тодорхой болов. Үнэхээр ч тэрхүү гашуун гутамшигт ялагдлынхаа дараа, үгүй ядахдаа хариугаа авах, өш хонзонгоо тайлахаар Европчууд Дорно зүгт цэрэглэн довтлох нь бүү хэл алхаж ч зүрхлээгүй билээ. Тевтонын бүлэглэлийнхэн, Гельф намынхан умард Орос руу үе үе уулгалан дээрэм хийдэг байсан ч, Оросуудад туслахаар Монгол морьдын ам эргэсэн сураг сонсох төдий өнөөх Рыцар баатрынх нь эр зориг салхинд өртсөн чандар мэт хийсэн арилаад, ичгүүргүйгээр ум хумгүй зугтацгаадаг байсан гэдэг.  Ийнхүү шинэ тутам байгуулсан Монголын Их гүрний өрнөд хил хязгаарыг амар амгалан болгох зорилго нь нэгэнт биелж, Өрнө дахинд ямар нэгэн аюул занал авчрах хүч нэгэнт үгүй болох нь тодорхой болж, тэд Монголийн эрхшээлийг хүлээн зөвшөөрсөн нь Бат, Сүбээдэй нарын аян дайны зорилгын бодит биелэл, мөн буцах гол шалтгаан байсан байх аа.
Монголчууд гэнэт гарч ирсэн шигээ ийнхүү гэнэт буцсан ч тэдний үлдээсэн айдас Европыг удтал чичрүүлсээр байжээ.
Ромын пап XI Григорий монголчуудын эсрэг загалмайтны шинэ дайнд уриалан, энэхүү дайнд оролцсон хэн бүхний нүглийг цагаатгана хэмээн зарлаж байв. Гэвч тойвтой юу ч болсонгүй.
Германы хаан II Фридрих “Бат хааны шонхорчин болж ч болох юм” хэмээн хэлүүлж байсан нь Европ дахинд эрхшээлээ тогтоохын төлөө Ромын паптай хэдэн үеийн туршид мөчөөрхөлцөж явсан ихэмсэг бардам Гогенштауфенүүдийн удмынханы хувьд байж болшгүй гутамшигт явдал, гарцаагүй ялагдлыг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг байлаа. Францын Людовик вангийн ордоныхон угтан ирж буй хувь заяаныхаа сүйрэлтэй нэгэнт эвлэрэн тэнгэр бурханд залбиран мөргөхөөс өөр юу ч хийхгүй байжээ. Тэр ч бүү хэл Людовикийн хатан нь Монголчуудаас айсандаа шөнө бүр хар дарж зүүдлээд унтаж чадахгүй болчихсон байсан гэдэг. Дээрх Людовик айн мэгдэж, асгартал уйлах хатан эхийгээ тайтгаруулан “…Тэнгэр бурхан биднийг ивээх байх аа, Татарууд бидний нутагт ирсэн ч, эсвэл бид тэднийг даган тэдний нутагт очсон ч бид адилхан л тэнгэрт гарах болно” хэмээн тайтгаруулж байжээ. /Шууд утгаар нь ойлговол “татарууд ирээд биднийг алсан ч, эсвэл бид боол болоод тэдний нутагт очсон ч бид адилхан л үхэх болно шүү дээ“/ Эндээс Монголчуудыг ялах нь бүү хэл эсэргүүцэн тулах, довтолгооныг нь зогсоох тухай ямар нэгэн санаа, санаархал нь огтхон ч байхгүй мэт.
Тухайн үед Европын ихэс ноёдын хоорондоо харилцаж байсан захианаас тэдний айдас, түгшүүр даанчиг илэрхий… Тэд “Бурхан хилэгнэжээ” гэж бичилцэж байв.
Польшийн Краков хотод өнөөг хүртэл нэгэн сүмийн гонхот хонхыг нэгэн тогтсон цагт тогтмол цохин дуугаргадаг нь даруй 8 зууны өмнө монголчуудын үлдээсэн айдас, түгшүүр, болгоомжлолын ул мөр, үлдэгдэл… Тэр үеийн түүхэн тэмдэглэлд бичсэнээр Сүмийн хонхоч өглөө эрт хотынх нь ойролцоо Монголчуудын зэр зэвсэг гялалзахыг хараад, Монгол цэргийн оньч суманд сүлбүүлэн унахынхаа өмнө хотдоо аюулын дохио өгөн хонхоо дэлдэж амжжээ. Гэсэн ч тэгэхэд Краков аврагдаагүй билээ. Европын ард түмнүүдийн дунд зүггүй жаалыг айлгадаг, эсвэл уйланхай хүүхдээ сатааруулдаг “Татарууд ирж байна” гэсэн хэллэг байдаг гэсэн.
Европын Дундад эриний үеийг түүхчид “Харанхуй зуунууд” гэдэг. Грег, Ромын их соёл иргэншилийн дараа үнэхээр Европ дахин тийнхүү хэдэн зуунаар харанхуйн дунд зүүрмэглэж байсаан. Монголчуудын гагцхүү үлгэр домогт л байж болох ер бусын хүчирхэг довтолгоонууд, түүний үлдээсэн айдас Европ дахиныг энэхүү удаан харанхуй нойрноос нь нэгмөсөн сэрээж, тэд өөрсдийг нь ингэтлээ их айлган чочоосон дорно дахиныг учиргүй ихээр сонирхох болцгоож, хөл хөдөлгөөнд орцгоож, улмаар газар зүйн их нээлтүүд, агуу их сэргэн мандалтыг урин дуудсан билээ.  Оросуудын хувьд Европын халдлагаас аврагдаж, үндэстэн даяараа нэгдэж, хүчирхэгжихийн эхлэл энд цаг үеэс эхлэлтэй.
1243 онд Ромын Пап IҮ Иннокентий Лион руу зугтаав. Цочирдон балмагдсан Ромын Пап 1245 онд яаран сандран “Ертөнц дахины хуралдаан” зарлаж лам Плано Карпинийг тэнгэр газрыг нийлүүлсэн их хуй салхи мэт гэнэт гарч ирээд гэнэт буцчихсан энэ улс юун улс болохыг тандах болон дипломат даалгавар өгч Монголд элчээр зарж байжээ. Харин Плано Карпини “хэрвээ зарлиг тушаалыг нь биелүүлэхгүй бол Гүюг хаан … Ромын их гүрэн, католик шашинтны эсрэг аян дайнд мордохоор бэлдэж байна” гэсэн түгшүүрт мэдээтэй буцаж очжээ. Мөн түүний авч очсон Гүюг хаанаас Ромын папад илгээсэн захидал ч энэ айдаст нэрмээс болсон нь ойлгомжтой. Өдгөө Ватиканы номын санд хадаглагдаж буй уг захидал “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор наран ургахуй зүгээс наран шингэх зүг хүртэл бүх газар орон бидний ивээлд орсон…. Одоо та нар иргэн чинь болж эд торго бүхнээ өгье гэвээс зохино…. Энэ үеэс эхлээд та нарыг эвгээл дороо орсон хэмээн үзсүгэй. Хэрвээ та нар тэнгэрийн бошгийг үл даган ману зарлигийг зөрчивөөс дайсан минь болъюу… юу болохыг гагцхүү тэнгэр мэдтүгэй…” гэсэн омог бардам, сүрлэг үгстэй, “ …аюутугай, биширтүгэй” хэмээх алдарт үгстэй тамга дарсан байжээ.
Мөн түүний дараа их хаан ор суусан Мөнхөөс Францын Людовик хаанд Г.Рубрукээр илгээсэн захидал ч мөн үүнээс дутуугүй сүрлэг бардам үгстэй байсан юм. Энэ үед Монголчууд Европоос гадна Иран, өмнөд Кавказ болон Өмнөд Хятадад ертөнцийн гурван зовхист гурван фронт дээр зэрэг дайтаж, гэхдээ алхам бүрдээ ялж байлаа. Орос болон Дорнод Европт орсон Бат, Сүвээдэй нарын цөмрөлтийг үе үеийн цэрэг дайны түүхийг судлаачид гайхан шагширсаар ирсэн. Зарим түүхчид энэхүү довтолгооныг хүний олонд дулдуйдан хийсэн, зэрлэг балмадаар айлган далайлгасан явдал гэсэн нь яавч бодит байдалд нийцэхгүй юм.
Тэр үед зөвхөн Ижил мөрөн Карпатын завсар хийгээд Гүржид нийт 5 сая орчим хүн оршин амьдарч байжээ.Бат, Сүбээдэй нарын удирдсан цэрэг /30 мянгаас багагүй, 60 мянгаас ихгүй/ Хорват, Мажар, Польш, Герман, Куман, Чех, Словак, Словен, Морави, Молдав, Крым, Гүрж болон Оросын олон вант улсууд зэрэг нийтдээ 35 сая хүн амтай 30 гаруй улс орны нутаг дэвсгэр дээгүүр ердөө юунд ч торолгүйгээр аялан байлдсаар шувтлан гарсан байна. Тэд Орост хийсэн тулалдааныг оролцуулахгүйгээр зөвхөн Дорнод Европт хийсэн их бага тулалдаануудад нийтдээ эсрэг талынхаа 150 000 хүчийг устгасан гэдэг.
Энэ цаг үед Европын улсууд эсэргүүцэн байлдах чадваргүй болтлоо тэгтлээ ядарч туйлдчихсан байсангүй. Харин ч энэ улсууд ихээхэн цэрэгжсэн, Загалмайтны дөрвөн ч удаагийн аян дайнд туршлагажсан, хуягт баатруудын ид мандал бадралын оргил үе нь байсан юм.
Гэсэн ч Европын армийн жанжид, баатрууд нь Шиврийн балар тайгаас Индийн хумхаа ширэнг хүртэл, Хятадын Шар тэнгэсээс Цэнхэр Дунай хүртэл цавчилдаж явсан Монгол эрст ёстой л жижиг тугалын бэлчээрээс гарч үзээгүй, жирэмсэн эмийн шээх газраас холдож үзээгүй балчирууд шиг санагдах нь аргагүй юм.Энд аялан байлдсан Монголын армид хожим Ази, Европыг дамнасан хүчирхэг гүрний хаан болсон Гүюг, Мөнх болон, Умард, өмнөд хятадыг чичрүүлж асан цуут жанжин Их Хадаан, Загалмайтнуудын нэгдсэн арми удаа дараа хичээсэн ч баттай эзэмшил болгож чадаагүй Сири, Дамаскийг эзэгнэн захирч, Мисрийн султан Кутуз, Бейбарс нартай илд зөрүүлж, Хөлөг хааны хангинах илдний ир, хатгах жадны үзүүр, хашгирах дууны цуурай болж явсан найманы сайн эр Хитбуха зэрэг хожим нь алдар суугаа мандуулж явсан олон хан хөвгүүд, залуу баатар эрс явжээ. Их хуралдайн шийдвэрээр монголын түмтийн ноёноос дээших бүх ноёд ихсийн хүүхэд залуус нөхөд сэлтийн хамт оролцсон энэ аян дайныг түүхэнд “Хан хөвгүүдийн аян” гэдэг. Тэдгээр залуус тив дамнасан энэ аян дайнд явж, ямар ч нөхцөлд цэрэг армийг хөдөлгөн залах цэрэг дайны урлагт төгс боловсорсон нь тэдний дараа дараагийн дуулиант аянуудаас тодорхой харагддаг билээ.

Генийн кодоор нь Чингис хааны алтан ургийнхныг тогтоож байна

Хvн тєрєлхний тvvхэнд хамгийн эрчимтэй хєгжиж буй биологийн шинжлэх ухаанд нэвтэрч байгаа орчин vеийн тeхнoлoги бєгєєд тvvний vр дvнд бий болсон генийн инжинерийн чиглэл юм. Хvний генийг (ДНА) хоромсомын кодын тvвшинд нарийвчлан судалж, хvн тєрєлхтний vvссэн цаг хугацаа, тархалтыг тогтоож чадах боллоо.
Генийн инжинерvvдийн vзэж байгаагаар одоогоос 60 мянган жилийн тэртээ (хvний амьдралаар тоолвол 2000 vе) Африкт vvсэн хєгжиж, тэндээсээ салбарлан нvvсээр 35 мянган жилийн ємнє тєв Азид, 20 мянган жилийн ємнє Еврoп тивд тархсан юм гэнэ. Тvvнээс гадна нэгэн хvнээс vvсч бий болсон хамгийн том удам угсааг Чингис хааны алтан ургийнх гэж тooцoж байгаа юм байна. Yvнийг батлахын тулд дараах судалгааг явуулж, холбогдох дvгнэлтэнд хvрчээ. Эрэгтэй хvний Y хоромсом vр хvvхдэдээ бараг шууд дамждаг онцлогтойг нээж тогтоосон учир нэг хvнээс тархаж болох генийн тархалтыг тогтоож чадсан гэнэ. Сvvлийн мянган жилд ген нь хамгийн хурдан тархаж чадах хvнээр Чингис хааны алтан ургийнхан болох таамгийг дэвшvvлж тvvнийгээ баримтаар нотлохыг эрдэмтэд зорьжээ. Ингээд сvvлийн 10 жилийн дотор Чингис хааны vvсгэн байгуулсан их гvрний газaр нутгийн хvрээний 16 vндэстэнд генийн судалгаа явуулахад тус нутгийн эрэгтэйчvvдийн 8% буюу дэлхийн эрэгтэйчvvдийн 0.5 % нь нэг хvний генээс тархсан болох нь тогтоогджээ. Тvvнийг тоон vзvvлэлтэнд хувиргавaл 16 сая хvн єнєєдєр дэлхий дээр амьдарч байна. Єєрєєр хэлбэл эдгээр 16 сая хvмvvс Чингис хааны угсааныхан буюу алтан ургийнхан болох гэнэ.
Ген судлаачид олон тєрлийн баримтанд тулгуурлан дэвшvvлсэн саналаа нотлохыг эрмэлзжээ. Жишээлбэл: Чингис хааны ууган хvv Зvч 40 хvvvхэдтэй байсан гэнэ. Манай тvvхчид Зvчийг Чингис хааны дагвар хvvхэд гэж vздэг. Гэтэл Чингис хааны ач Хублай хаанд албан ёсны 22 хvvхэд байсан ба тэрээр жил бvр 30 онгон охиныг таалдаг байсан гэнэ. Хамгийн олзуурхууштай баримт бол Пакистаны хазарууд єєрсдийгєє алтан ургийнхан болох талаар аман яриандаа хадгалж ирсэнд нь тулгуурлан хазаруудын дунд генийн судалгааг явуулжээ. Гэтэл тэд vнэхээр хамгийн олон алтан ургийнхантай монгол угсаатан болох нь яалт ч vгvй генийн шинжилгээгээр тодорхой болсон байна.

Генeтикийн cудалгааны “одны аймаглал” (star cluster) аргаар тодорхойлж хамгийн их алтан ургийнхантай vндэс угсаатнуудыг жагсаавал: Хазар, Євєр Монгол, Ар Монгол, Эвэнки, Дагур, Євєр Монгол дахь хятаджсан аймгууд, Гансуугийн хятаджсан аймгууд, Манж, Киргиз, Казак, дундад азийн уйгарууд (Шинжааны уйгаруудын дунд байхгvй), Шинжааны хасгууд болон шивээ нар, узбeкvvд болсон байна. Харин сонирхолтой агаад баярлууштай нь Цагаан хэрмээс урдах Xятадын уугуул нутаг, Солонгос, Япон, Турк, Энэтхэг, Тувд, Тажик, Туркменстан, Иран, Кvрд, Унгар, зvvн Eврoпын vндэстнvvд дотор алтан ургийнхан олдсонгvй.
Уг судалгааны талаар хамгийн томоохон нийтлэлийг генeтикийн 23 эрдэмтэд хамтын бvтээл болгон “The Genetic Legacy of the Mongols” нэрийн дор “American Journal of Human Genetics” сэтгvvлийн 2003 оны 72 дахь дугаарт хэвлэжээ. Энэ хамтын бvтээлд Монгол улсын эрдэмтэд Т.Гэрэлсайхан, Б.Дашням нар оролцсон байна. Дээрх 23 эрдэмтний нэг болох эл сэдвийг лавшруулан судалж байгаа Оксфордын их сургуулийн доктор Спенcер Вэлз “The journey of Man” номоо бичиж, тvvгээрээ National Geographic-ийн сувгаар баримтад нэвтрvvлэг хийсэн байна. Энэ оны 4 сард Чингис хааны генийн тархалтын талаар хийх нэвтрvvлгийн хvрээнд Америкт байгаа монголчуудаас ДНА-гийн шинжилгээ авсан юм.
Уг судалгааг Америкт анх удаагаа монгол шар айраг “Chinggis khan beer” vйлдвэрлэж байгаа Тэнгис компанийн захирал Ш.Энхбаяр (Энки) зохион байгууллаа. Судалгаанд нийт 15 хvн хамрагдсаны 3 нь алтан ургийнхaaр тогтоогдов. ДНА-гийн шинжилгээний хариуг тэдэнд дуулгаж, хэрхэн хvлээн авч байгаа мэдрэмжийн талаар бичлэг хийж байхад нь Спенcер Вэлз эрдэмтэнтэй уулзаж дээр бичсэн зvйлийг тvvнээс сонсож авснаа энд сийрvvллээ.
Юананы монголчууд, халимагууд, Бор талын монголчууд, Жава арал болон Японы Кюvшv дэх дєрвєн арлын хvмvvсийн дунд энэхvv судалгаагаа vргэлжлvvлэн явуулах хvсэлтийг уг эрдэмтэнд тавив. Мєн энэ талаар сонирхолтой судалгааны ажлууд хамтран хийж болох талаар санал солилцоод авсан юм.
Билгvvн номч эрдэмтэн Бямбын Ринчин гуай хvсэн мєрєєдєж байсан Чингис хааны дvр тєрхийг тогтоох vйлс тун ойрхон, тэр тусмаа эрдмийн оргил єєд тэмvvлж буй залуус та нарын гарт байна шvv.
Лондон (dailymail.com) – Арван гуравдугаар зууны үеийн Монголын их хаан Чингис хааны аян дайнууд нь зөвхөн алж талахаар дуусаж байсангүй. Оросын Шинжлэх Ухааны Академийн доктор Мирослава Деренкогоор удирдуулсан багийн ДНХ судалгааны дүнд их хааны 16 сая эрэгтэйчүүд амьд байгаа бөгөөд тэрбээр зуу зуун, магадгүй мянга мянган үр хүүхдүүдээ үлдээсэн гэдэг таамаглалыг дэвшүүлж байна. Деренко болон түүний судалгааны багийнхан монгол эр хүний Ү хромсомыг, 800 жилийн тэртээ амьдарч байсан өвөг эцгийнхтэй нь харьцуулсан судалгааны үр дүнд ийм дүгнэлтэд хүрчээ.
Ийм их үр удмаа үлдээх чадалтай хүн нь Чингис хаанаас өөр байх ёсгүй гэж үзжээ. Энэхүү олиггүй удирдагч нь 1165 оны хавьцаа Орост төрсөн бөгөөд орчин үеийн Хятадын тал, Иран, Пакистан, Солонгос, Оросын өмнөд хэсгийг 1227 онд үхтлээ захирч байжээ.
Эрдэмтэд энэхүү хромсом нь зөвхөн Монголтой хэл залгаа хүн амуудын дунд олдож буйг ажигласан байна. Судалгаанд Монголын газар бүрийн 1437 эр хүн хамрагдсан байна. “Хаан хромсом” хэмээн нэрлэгдээд байгаа энэхүү хромсомыг тээгч нь казакуудын дунд хамгийн өндөр байна. Эдний арван хоёр эрчүүд тутмын нэг нь энэхүү хромсомыг тээгч байна.
Энэхүү судалгааны үр дүнд урд нь хааны ДНХ-ны ул мөр Азийн улсуудаар тархсан болох судалгааг баталж байна. “Ү хромсомын талаарх цаашдын судалгаа шинжилгээний ажил нь Оросын этник бүлгүүдийн хувьсал, түүхийн талаар илүү их мэдлэгийг бидэнд өгөх болно хэмээн найдаж байна” хэмээн Деренко хэлжээ.
PS. Дээрх мэдээг хэд хэдэн мэдээллийн агентлаг болон сонин хэвлэлд түгжээ. Энэ талаар урд нь ч олон төрлийн судалгаа хийгдэн, саяхан хүртэл няцаагдаж байсан. Та бүхэн англи эхээр нь унших сонирхолтой бол "Genghis DNA" гэж хайж болно.

Үндэсний хувцасны єдєр

ШУТИС-ийн ректоратын зєвлєлийн шийдвэр тєсєл.     
 Үндэсний хувцасны єдєр.
Их Монгол улс байгуулагдсны 800 жилийн ойн хүрээнд Монгол улс даяар єргєн хүрээтэй ажил хийгдэж байна. ШУТИС ч энэ их баярыг єєрийн сургуулийн онцлог дээр тулгуурлан олон тєрлийн арга хэмжээнүүд зохион байгуулж байгаа билээ. Манай сургуульд суралцаж байгаа олон мянган оюутан залуусыг Эх оронч сэтгэлгээтэй инженер, техникийн боловсон хүчин, Иргэний нийгэмд тєлєвшсєн бие хүмүүс болгон хүмүүжүүлэхэд єєрийн үндэс угсаа, түүний түүх, соёл зан заншлийг сайн мэдэх нь зайлшгүй хэрэгтэй. ШУТИС-аас єєрийн салбар сургууль болох ХУС-аас санаачилсан Үндэсний хувцасны баяр хэмээх үйл ажиллагааг дэмжиж нийт багш ажилчид, оюутан залуучууд залуусын дунд хичээлийн жилд 1 удаа “Үндэсний хувцасны єдєр”-ийг зохион явуулах уламжлал тогтоохоор боллоо.
 Үндэсний хувцасны єдрийг тэр үеийн БНМАУ-ын иргэд єєрийн улсын тусгаар тогтнолын тєлєє саналаа єгсєн 1945 оны 10 сарын 20-ны єдрийн түүхэн үйл явдлыг дурсан 10-р сарын 20-ны єдєр хэмээн товлов. Жил бүрийн энэ єдєр ШУТИС-ийн нийт багш, ажилтан, оюутан залуус бүгдээр хамтдаа нэг зорилго, нэг эрх ашигтай тусгаар тогтносон улсын нэгдмэл ард түмэн юмаа гэдгээ илэрхийлэн єєрийн үндэстэн, угсаатныхаа бахархал болсон үндэсний хувцсаа ємсєн ирэхийг уриалж байна.
ШУТИС-ийн ректоратын зєвлєл.     

Tecт-1

1. 750.000 жилийн тэртээ Монгол нутагт хүн амьдарч байсныг нотлох ул мөр хаанаас олдсон бэ?А. Ховд аймгийн Манхан сумын Хойд Цэнхэрийн агуйгаас.В. Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын Цагаан агуйгаас.С. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын Оцонмааньтаас.Д. Дорнод аймгийн Тамсагбулагийн соёл.
2. Монголын нутгаас олдсон неолитын үеийн хамгийн том дурсгал?А. Ховд аймгийн Манхан сумын Хойд Цэнхэрийн агуйгаас.В. Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумын Цагаан агуйгаас.С. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын Оцонмааньтаас.Д. Дорнод аймгийн Тамсагбулагийн соёл.
3. Балар эртний хүний хөгжилд хамаарах зөв олдворууд.А. Homohabilis(2.5сая-300.000)-Питекантроп, Синантроп, Зинжантроп.В. Homoerectus(300.000-50.000)-Гейдельбергийн хүн, Неандерталь хүн, Кроманион хүн.С. Homohabilis(2.5сая-300.000)-Питекантроп, Синантроп, Зинжантроп, Рамапитек.Д. Homoerectus(300.000-50.000)-Гейдельбергийн хүн, Дриопитек, Кроманион хүн.
4. Төв азид хүн үүссэн онолыг үндэслэгч болон түүнийг батлах хайгуулын ангийн аялал.А. Ч. Дарвины Эволюцийн онолыг батлахаар Галлагасын арлууд руу Английн Бигли хөлөг аялсан.В. 1900 онд АНУ-ын эрдэмтэн Осборнь, Мэтью нарын онолыг батлахаар Ядринцев, Козлов нарын аялал/1890-1925/С. 1900 онд АНУ-ын эрдэмтэн Осборнь, Мэтью нарын онолыг батлахаар Эндрюсын хайгуул аялал/1918-1925/Д. Моноцентрист онолын үндэслэлийг батлахаар Францын антропологич, археологич Эжин Ликийн судалгаа.
5. Чулуун зэвсгийн үеийн он цагийн нэр томъёоны зөв хувилбар. А.Палеолит-До шель-Ашель-Мезолит-Энеолит-НеолитВ.Палеолит- Ашель-До шель-Мезолит-Энеолит-НеолитС.Палеолит-До шель-Мезолит-Ашель-Энеолит-НеолитД.Палеолит-До шель-Ашель-Мезолит-Неолит-Энеолит
6.Төв азид үүссэн угсаатны бүлгийн зөв хувилбар.А.Түрэг-Монгол-Манж,Тунгус.       С.Түрэг-Монгол-Ненц,ЦаатанВ.Монгол-Түрэг-Зүрчид,Цаатан.   Д.Монгол- Түрэг-Солонгос,манж.
7. Хятадын сурвалж бичиг дээрх нүүдэлчдийг тэмдэглэсэн хамгийн анхны нэр.А. Гуйфан буюу Хязгаар нутгийнхан, Чөтгөрийн газар.  В. Ди, Динлин, Жун, Гаогюй буюу Бүдүүлгүүд, Цэнхэр нүдтэн, Өндөр тэрэгтэн.С. Ху, Дунху, Линьху, Жуанжуан-Зэрлэгүүд, Дорнодын болон Ойн зэрлэгүүд, Тарианы өт хорхой.
8. Хятадын сурвалж бичиг дээрх өвөг Монголчуудын хамгийн анхны нэр.А. Гуйфан буюу Хязгаар нутгийнхан, Чөтгөрийн газар.  В. Ди, Динлин, Жун, Гаогюй буюу Бүдүүлгүүд, Цэнхэр нүдтэн, Өндөр тэрэгтэн.С. Ху, Дунху, Линьху, Жуанжуан-Зэрлэгүүд, Дорнодын болон Ойн зэрлэгүүд, Тарианы өт хорхой
9. Нүүдэлчдийн овгийн харилцаан дахь давхар холбоо гэж юуг хэлэх бэ?А. 2 овог Эндогами ёсыг хатуу баримтлан удаан хугацаанд худ ураг барилдсны үндсэн дээр шинэ овог, угсаа үүсэхийг хэлнэ.В. Моногами харилцаа ялсны дараа Эгзогами ёс гарч ирснийг давхар холбоо гэнэ.С. “Хунну эцэгтэй, Сяньби эхтэй” өвөг Монголчуудын ургийн харилцаанд удаан хадгалагдсан ёсыг хэлнэ.Д. Харь бус ураглахуй буюу Эндогами, Овог дотор ураглахыг хатуу хориглодог Эгзогами 2 ёсыг хэлдэг.
10. Төв азиас нүүдэллэсэн Нүүдэлчдийн анхдугаар их нүүдлийн үр дүнд Европт тогтсон Нүүдэлчдийн хаант улс.А. 453 он хүртэл оршин тогтносон Атиллын хаант улс Болгар, Унгарын нутагт төвлөрөн оршин тогтнож байв.В. 552-558 онд Түрэгүүдэд шахагдсан Аварчууд Унгар, Славяны нутагт биеэ даасан улсаа байгуулж байсан.С. Их нүүдлийн улмаас Каспи-Хар тэнгисийн сав газраар нутагладаг олон нүүдэлчид Европт цөмрөн орж өөрсдийн хаант улсаа байгуулж байсан/МЭ-ний 3-р зуун/Д. Эртний Грек, Ромын эзэнт улсуудтай зэрэгцэн МЭӨ 4-р зуунаас Скифүүд Дорнод европт нутагладаг байв.
11. Түрэг угсаатнуудын Монголын нутаг дээр үлдээсэн дурсгалт зүйлсэд хамаарахгүй зүйлийг нэрлэ.А. Хүн чулуу болон Бал бал чулуу.                       С. Хүрэл цуглабар олдворууд.В. Орхон Сэлэнгийн буюу Руни бичиг.                    Д. Газар усны нэр.
12. Эртний улсуудын бичиг үсгийн хамаарлын зөв хувилбар. А. Хүнну-Тамга үсэг, Тоба-Ханз үсэг, Түрэг-Согд үсэг, Уйгар-Их бага үсэг, Хятан-Руни бичиг, Монгол-Босоо бичиг.В. Хүнну-Тамга үсэг, Тоба-Ханз үсэг, Түрэг-Согд үсэг, Уйгар-Руни үсэг, Хятан-Их, бага бичиг, Монгол-Босоо бичиг.С. Хүнну-Тамга үсэг, Тоба-Ханз үсэг, Түрэг-Руни үсэг, Уйгар-Согд үсэг, Хятан-Руни бичиг, Монгол-Босоо бичиг.
13. Яс хагалахуй гэдэг урагийн ёсыг Монголчууд хэд дэх үедээ хийдэг байсан бэ?А. Эцгийн ясан төрлийн 9-11 дэх үед үе мултарлаа хэмээн хийдэг заншил.В. Үе мултарч шинэ угсааг угийн бичгээсээ хасан тэмдэглэдэг баяр ёслолын заншил.С. Эцгийн талын 13 үеийн дараа шинэ овог, угсаа бий болсон хэмээн хийдэг ёслол.Д. Цоо шинэ овог, удам угсаа гарсан хэмээн тэмдэглэдэг баяр ёслол.
14. Их Монгол улсын хаант төр ямар хэлбэрийн хаант засаглалтай байсан бэ?А. Диспот буюу Хэмжээгүй эрхт хаант засаг.              С. Хэмжээт цаазат хаант засагт.В. Давхраат хаант засаглал.                             Д. Теократ буюу шашны засаглал.
15. Түрэгийн хаант улсын үед 3 хаанд шадарласан мэргэн түшмэл хэн бэ?А. Күчүлүг.    В. Моюньчур.    С. Тоньюкук.   Д. Билгэ буюу Культегин.
16. Соёрхол газар нутаг гэж юуг хэлэх вэ?А. Их хаанд соёрхогдсон Дархан цолтой хүмүүст өгдөг шагналын газар.В. Эзлэгдсэн улс орнуудаасаа хүмүүст өмчлүүлсэн газар нутаг.С. Их ташаагдсан байгалийн үзэсгэлэнт газар нутаг.Д. Дархлагдсан, Төрийн хамгаалалтанд орших газар нутаг.
17. Цэргийн захирагч тайш цолны учир.А. Чингис хаан 1206 онд бий болгоод 1691 онд Өвөр Монгол, Халх монгол дараалан Манжийн эрхшээлд орсны дараа Манжийн хааны зарлигаар устгагдсан цол.В. Монгол угсааны эртний улсуудын үед бий болоод Элбэг хааны үед устгагдсан цол.С. Амбагай ханы санаачилгаар бий болоод Батмөнх даян хаан хүчингүй болгосон цол.Д. Хабул ханы санаачилгаар бий болоод Хубилай хааны үед хүчингүй болсон цол.
18. 12-р зууны үед нүүдэлчин овог, аймгуудын нутаглаж байсан газруудын үнэн зөв хувилбар.А. Цагаан хэрмийн хойд тал-Найман, Туулын хар түнэл-Хэрэйд, Сэлэнгэ мөрөн-Мэргид, 3 голын сав газар-Хамаг Монгол, Алтай, Хангайн завсар-Онгуд, Буйр нуур, дорнодын тал-Татар аймаг.В. Цагаан хэрмийн хойд тал-Онгуд, Туулын хар түнэл-Хэрэйд, Сэлэнгэ мөрөн-Мэргид, 3 голын сав газар-Хамаг Монгол, Алтай, Хангайн завсар-Найман, Буйр нуур, дорнодын тал-Татар аймаг.С. Цагаан хэрмийн хойд тал-Найман, Туулын хар түнэл-Мэргид, Сэлэнгэ мөрөн-Онгуд, 3 голын сав газар-Хамаг Монгол, Алтай, Хангайн завсар-Хэрэйд, Буйр нуур, дорнодын тал-Татар аймаг.Д. Цагаан хэрмийн хойд тал-Татар, Туулын хар түнэл-Хэрэйд, Сэлэнгэ мөрөн-Мэргид, 3 голын сав газар-Хамаг Монгол, Алтай, Хангайн завсар-Онгуд, Буйр нуур, дорнодын тал-Найман аймаг.
19. Монгол цэргийн байлдах урлагийн цэргийн тактикт ордоггүй тактик.А. Цацсан одны жагсаал болон Нуур байт.           С. Нохой хэрлэг болон чоно шогшоо.В. Саран жагсаал болон бүслэх.                Д. Цүүцэн хатгалт болон Бух сэжүүр.
20. Гэрэгэ гэдэг юуг хэлэх вэ?А. Улс гүнүүдийн хооронд элчин солилцохоор тохирсон гэрээний таних тэмдэг.В. Дархан цолтон болон Алтан ургийн нөлөө бүхий ноёдын авч явдаг пайз.С. Их Монгол гүрний Их хаадын элч нарын зэрэг дэв, итгэмжлэлийн баталгаа.Д. Их хаанаас шадар ноёддоо шагнасан алтан, мөнгөн, хүрэл, модон итгэмжлэл
21. Хүрэл зэвсгийн үед үл хамаарах түүхийн дурсгал.А. Хадны сийлмэл болон зосон сүг зураг.         С. Буган чулуун хөшөө.В. Гэрэлт хөшөө.                             Д. Дөрвөлжин булш.
22. Хэв хууль гэж юуг хэлэх вэ?А. Нүүдэлчдийн дунд эрт үеэс уламжлагдан ирсэн бичигдээгүй хууль.В. Хүннүгээс Их Монгол улсын үе хүртэл уламжлагдан ирсэн “ам хууль цааз”.С. Их Монгол улсын “Их цааз” буюу “Их засаг” хуулийн үндэс болсон хууль цааз.Д. Эртний нүүдэлчдийн төр улсад байсан дагаж мөрдөх ёс заншил.
 23. Хүлэг хааны 1256-1260 оны аян дайны шалтгаан.А. Тулуйн гутгаар хүү Хүлэг хаанд соёрхол газар оногдоогүй тул шинэ газартай болохын тулд.В. Уулын өвгөдийн нийгэмлэгийг мөхөөж баян тансаг Багдадыг эзлэн авах хаан ах Мөнхийн тушаал.С. Мөнх хааны Армяны хаан Гетумтай хийсэн 7 зүйлт гэрээ хэлэцээрээс болж.Д. Ариун газар Иерусалимыг эзлэн авах гэсэн Христосын шашинт Алтан ургийн хатадын хүслээр.
24. Алтан ордны хаант улсын нийслэл.А. Ижил мөрний эрэг дээрх Сарай хот.           С. Москваг Бат хаан эзлэн авч нийслэсэн.В. Оросын эртний нийслэл хот Астрахань.         Д. Кавказын Крым дэх Бахчисрай.
25. Монголын хамгийн сүүлчийн их хаан хэн бэ?А. Лигдэн хаан.     В. Мөнх хаан.    С. YIII Богд.     Д. Тогоонтөмөр хаан.
26. Монгол нутаг дахь эртний улсуудын хаадын цол хэргэм.А. Хунну, Сяньби-Шаньюй, Тоба, Хятан-Хан, Түрэг-Эль эзэн, Жужань-Хаган.В. Хунну, Сяньби-Шаньюй, Тоба, Хятан-Хаган, Түрэг-Эль эзэн, Жужань-Хан.С. Хунну, Сяньби-Шаньюй, Тоба, Жужань-Хан, Түрэг-Эль эзэн, Хятан-Хаган.Д. Хунну, Сяньби-Шаньюй, Жужань, Хятан-Хан, Түрэг-Эль эзэн, Тоба-Хаган.
27. Хятадын уламжлалт 24 төр улсад ордог төв азийн нүүдэлчдийн байгуулсан төр улсууд.А. Тоба-Вэй улс. Хятан-Дай Ляо улс. Монгол-Юань улс. Манж зүрчид-Дай Чинь улс. Төвд-Тангудын Си СяоВ. Тоба-Вэй улс. Хятан-Дай Ляо улс. Монгол-Юань улс. Манж зүрчид-Цинь, Дай Чинь улс.С. Тоба-Вэй улс. Хятан-Дай Ляо улс. Монгол-Юань улс. Зүрчид-Цинь, Манж-Дай Чинь улс. Хотон-Тань улс
28. Монголчуудын мөрдөж байсан хууль цаазын уламжлал.А. Их Монгол улс-Их Цааз, Юань улс-Юань гүрний богд хууль, Дөчин, Дөрвөн 2 Монгол-Их засаг. Халх-Халх журам.В. Их Монгол улс-Их засаг, Юань улс-Юань гүрний богд хууль, Дөчин, Дөрвөн 2 Монгол-Их Ясса. Халх-Халх журам.С. Их Монгол улс-Их засаг, Юань улс-Юань гүрний богд хууль, Дөчин, Дөрвөн 2 Монгол-Их цааз. Халх-Халх журам.
29. 1236-1241 онд Европт хийсэн “Ахмад хөвгүүдийн аян дайныг хэн санаачилсан бэ?А. Зүчийн хүү Бат хаан.      В. Өгөөдэй хаан.    С. Цагаадай.   Д. Алтан ургийн нөлөө бүхий ноёдын шахалт.
30. Халх монголд шарын шашныг хэн анх дэлгэрүүлсэн бэ?А. Түшээт хан Гомбодорж.              С. Шолой Махасамади Гэгээн сэцэн хаан.  В. Өнлөр гэгээн Занабазар.              Д. Очибат тулгар Түшээт хан Абтай.
31. Юань гүрний засаг захиргааны нэгж дэхь Монголын нутаг дэвсгэр А. Давааны арын муж болон Дагурын тойрог      В. Давааны арын муж болон ГаньсуС. Давааны арын муж болон Хөх нуур.           Д. Давааны арын муж болон Ханбалык хот.
32. Алтан ордны хаант улсын хамгийн том ялагдал хэзээ, хаана болсон бэ?А. Египетын Мамлюкуудын султан Бейбарс Монголчуудыг Иерусалимын ойролцоо 1260, 1277 онд тус тус бут цохисноор.В. 1380 оны 4 сарын 8-нд Мамайн эзэмшлийг Москвагийн холбоо Д. Донскийн удирдлага дор Куликовын талд бут цохьсон.С. Козакуудын атаман Ермак 1595 онд Алтан ордны Кучумын Сибирийн хаант улсыг бут цохьсонД. Мамайн дараахь Тогтомыш хаан өөрийн холбоотон Цагаадайн угсааны улсын хаан доголон Төмөртэй муудалцан түүний цэрэгт Өмнөд Оросын талд 1391 онд бут цохигдсон.
33. Хорезмын аян дайны шалтаг.А. Отрар хотын захирагч Монголын худаалчдыг хороосон.   В. Монголын ноёд эд баялагт шунасан.С. Хорезмын шах Мухаммед Иналжугийг Чингис хаанд өгөөгүй.   Д. Их Монгол улсын алтан аргамжааг тасалсан.  
34. Алтан ордны хаант улс ямар улсууд болон задарсан бэ?А. Астрахань хант улс/1437-1553/, Казаний хаант улс/1437-1552/, Крымын хаант улс/1437-1785/,В. Хөх орд, Цагаан орд, Ногайн орд, Монголстан буюу Крымын хаант улс/1437-1785/,С. Хөх орд, Цагаан орд, Ногайн орд, Монголстан буюу Астрахань хант улс/1437-1553/,Д. Кучумын буюу Сибирийн хаант улс/1500-1595/ буюу Казах буюу Их-Дунд-Бага жузы, Якут Саха,
35. Юань улсын нууц бичгийн яам төрийн ямар асуудлуудыг хариуцдаг байсан бэ?А. Цэргийн болон нууц шашдир, түүх бичлэгийн хэргийг хариуцан шийддэг байсан.В. Цэргийн болон язгуур нутаг Давааны арын мужийн дотоод асуудлыг хариуцан шийддэг байсан.С. Цэргийн болон Санхүү, үйлдвэрлэлийн асуудлуудыг хариуцан шийддэг байсан.Д. Цэргийн болон Гадаад харилцааны асуудлуудыг хариуцан шийддэг байсан.
36. 13-14р зууны Монголын шилдэг эрдэмтэдээс хэн нь Юань гүрний өмнө тогтнож байсан Сяо, Цинь, Сунь хэмээх 3 гүрний түүх бичих ажлын хэсгийн ахлагчаар ажиллаж байсан бэ? А. Чингай чинсан.         В. Мянгат эрдэмтэн.        С. Тогтох.            Д. Чойжи Одсэр.
37. Монголын хаан төрийг Алтан ургийн угсааны бус ноёдууд барьж байсан үеийн нэр.А. Эсхи хаадын үе.    В. Бага хаадын үе.     С. Тогоон, Эсэн хаадын үе.    Д. Монголын бутралын үе.
38. Монголын бага хаадын үе хэн гэдэг хаанаас эхэлдэг вэ?А. Тогтох бух буюу Тайсунь хаан.  В. Макакуси буюу Маркус.   С. Молун хаан.  Д. Батмөнх даян хаан.
39. Зон олныг “Хөл хөсөр, гар газар хүртэл жаргуулж” 45 жил хаанчилсан хаан хэн бэ?А. Батмөнх даян хаан.    В. Түмэн засагт хаан.    С. Лигдэн хаан.    Д. Алтан хан.
40. “5 ханы засаг” хэмээх ноёдоос бүрэлдсэн Төв загийн газар газрыг байгуулж эв найрамдлаар Монголчуудын бутралыг даван туулах гэж оролдсон хаан.А. Батмөнх даян хаан.    В. Түмэн засагт хаан.    С. Лигдэн хаан.    Д. Алтан хан.
41. Дөрвөн Ойрадын холбоо хамгийн хүчирхэг байх үедээ ямар бүрэлдхүүнтэй байсан бэ?А. Цоросын Хар хул, Хошуудын Төрбайх, Дөрвөдийн Далай тайш, Торгуудын Хөө өрлөг, Хойдын Султан тайш.В. Цоросын Эрдэнэбаатар, Хошуудын Байбугас, Дөрвөдийн Далай тайш, Торгуудын Хөө өрлөг, Хойдын Амарсанаа.С. Цоросын Хар хул, Хошуудын Байбугас, Дөрвөдийн Далай тайш, Торгуудын Хөө өрлөг, Хойдын Султан тайш.Д. Цоросын Галдан бошигт, Хошуудын Байбугас, Дөрвөдийн Далай тайш, Торгуудын Хөө өрлөг, Хойдын Султан тайш.
42. Монгол хэдий үеэс Баруун, Зүүн буюу “Дөчин-Дөрвөн хоёр” гэж нэрлэгдэх болсон бэ?А. 1401 онд Элбэг хаан ёс бус гэрлэлтэндээ гэмшиж Ойрадыг Хуха Таюугийн хүү Өгчи хашхи, Махмуд нарт захируулснаас.В. Минь улсын хаан Юн Ле Ойрадын Махмудыг дэмжин 1409 онд Монголын хаан Буянширыг бут цохьсноор.С. 1439-1449 онд Ойрадын тайш Тогоон, түүний хүү Эсэн тайш нар хүчирхэгжин Монголыг нэгтгэснээр.Д. Цоросын Хар хул ноён Ойрадыг дахин сэргээн Тэнгэр ууланд 4 ойрадын холбоо хүчирхэг болсноор.
43. Батмөнх даян хааны 1501 онд байгуулсан 6 түмэнгээс ямар түмэн нь бослого гаргалаа хэмээн БодиАлаг хааны үед бусад 5 түмэндээ нялзаагдсан/тараагдах/ бэ?А. Юншээбуу.   В. Түмэд.    С. Ордос.   Д. Урианхай.
44. Хэн хааны үеэс Монголын хаан ширээ, хасбуу тамга Цахар түмэн рүү шилжсэн бэ?А. Боди Алаг хаан.   В. Түмэн засагт хаан.  С. Лигдэн хаан.   Д. Алтан хан.
45. Төвдийн шарын шашны тэргүүнд “Далай лам” цолыг анх хэн өгсөн бэ?А. Боди Алаг хаан.   В. Түмэн засагт хаан.  С. Лигдэн хаан.   Д. Алтан хан.
46. Улаанбаатар хот ын хамгийн анхны нэр.А. Номын хүрээ.     В. Да хүрээ.      С. Шар бүсийн орд.     Д. Хүрээ.
47. Батмөнх даян хааны шинэчлэн зохион байгуулсан Монголын 6 түмний зөв хувилбар.А. Баруун 3 түмэн-Цахар, Урианхай, Ордос. Зүүн 3 түмэн-Халх, Түмэд, Юншээбуу.В. Баруун 3 түмэн-Цахар, Юншээбуу, Ордос. Зүүн 3 түмэн-Халх, Түмэд, Урианхай.С. Баруун 3 түмэн-Цахар, Урианхай, Халх. Зүүн 3 түмэн-Ордос, Түмэд, Юншээбуу.
48. Дэлхийн Монгол үндэстний тархалт.А. БНХАУ-Өвөрмонгол, БаоАнь, Дуньсянь, Юнанийн, Цагаан Монгол, Хөх нуурын Монголчууд, ОХУ-Буриад, Халимаг, Тува, Афгань-Хазар могол..В. БНХАУ-Өвөрмонгол, БаоАнь, Дуньсянь, Юнанийн, Хөх нуурын Монголчууд, ОХУ-Буриад, Халимаг, Тува, Афгань-Хазар могол, Цагаан Монгол,..С. БНХАУ-Өвөрмонгол, БаоАнь, Дуньсянь, Юнанийн, Хөх нуурын Монголчууд, ОХУ-Буриад, Цагаан Монгол, Халимаг, Тува, Афгань-Хазар могол..
49. Монгол угсаатны угсаануудад овгийг юу, юу гэж хэлдэг вэ?А. Халх, Буриад, Дөрвөдөд Овог, Мянгад, Баяд, Захчинд Элкен, Цахар, Барга, Үзэмчний өвөрлөгч нар Хал гэж нэрлэдэг.В. Халх, Буриад, Дөрвөдөд Овог, Өөлд, Барга, Захчинд Элкен, Цахар, Баяд, Үзэмчний өвөрлөгч нар Хал гэж нэрлэдэг.С. Халх, Буриад, Дөрвөдөд Овог, Өөлд, Баяд, Захчинд Элкен, Цахар, Барга, Үзэмчний өвөрлөгч нар Хал гэж нэрлэдэг.Д. Халх, Дариганга, Баргуудад Овог, Өөлд, Баяд, Захчинд Элкен, Хошууд, Түмэд, Үзэмчний өвөрлөгч нар Хал гэж нэрлэдэг.
50. “Уг дагахгүй, Утаа дагадаг” хэмээн хошуу ноёноо сонгуулиар томилдог байсан Монголын нэгэн угсааны нэр.А. Захчин.        В. Торгууд.       С. Хотон.      Д. Мянгад.
51. Галдан хаанд амуу тарианы алба барихаар олзлогдон ирсэн Дундад Азийн тариачдаас гаралтай харь угсаатан?.А. Цаатан.       В. Казах.        С. Хотон.      Д. Мянгад.
52. Монгол улсын Казах угсаатан хэзээ ямар үйл явдлаар Монгол улсын бүрэлдхүүнд орсон бэ?А. Дунд Жуз-т багтаж байсан Казахын Жантекей тэргүүтэй 12 овог 1864 оноос Алтайн нуруунд нутаглах болсноос... В. Богд хаанаас 1917 оны 3-р сарын Наурызаар Хюнбай, Сухербай нарын ноёдод гүн цол олгосон ёслолоор...С. Оспан тэргүүтэй Казахын дайчид Орос, Монголын засгийн газрын дэмжлэгийг 1940-өөд оноос авч эхэлснээс...Д. Хойдын Амарсанаа, Казахын хаан Абулайтай худ ураг барилдан Хаант Оросыг түшин Манжийн эсрэг тэмцснээс....
53. Хийж гүйцэтгэж байсан ажил, үүргээрээ Монгол угсаатанд шинээр үүссэн угсаа.А. Захчин-Дариганга.    В. Цаатан-Үзэмчин.      С. Үзэмчин-Дариганга.    Д. Цаатан-Дархад.
54. Манжийн эрхшээлийн үед Монголыг захирч байсан хамгийн дээд байгууллага ямар нэртэй байсан бэ?А. Улиастайн Манж сайдын газар.         В. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам.С. Хүрээний Манж сайдын газар.         Д. Бээжингийн Төв засгийн газар.
55. XYIII-XX зуунд Монголд  шашны асуудлыг эрхлэн шийддэг төв байгууллагын нэр.А. Эрдэнэ Шанзодвагийн яам.                 В. Хүрээний Манж сайдын газар.  С. Бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэгч яам.   Д. 13 тамгатай хутагт.
56. Манжийн эрхшээлийн үед хамжлага иргэдийн алба залгуулж байсан нь, түүний төрөл.А. Өртөө, Харуул, Цэргийн алба, Тарианы болон болон Албаны мал сүрэг хариулах-Сум ард. Засаг ноён, түшмэдэд төлдөг алба-Хамжлага ард. Хутагтуудад алба төлөх-Их шавь, хутагтын шавь.В. Өртөө, Харуул, Цэргийн алба, Тарианы болон болон Албаны мал сүрэг хариулах-Хошуу ноёд. Засаг ноён, түшмэдэд төлдөг алба-Хамжлага ард. Хутагтуудад алба төлөх-Их шавь, хутагтын шавь.С. Өртөө, Харуул, Цэргийн алба, Тарианы болон болон Албаны мал сүрэг хариулах-Хамжлага ард. Засаг ноён, түшмэдэд төлдөг алба-Сум ард. Хутагтуудад алба төлөх-Их шавь, хутагтын шавь.
57. Тодорхой нутаг дэвсгэр дээр орших nation-state буюу улсын тусгаар тогтнолын De facto нь ямар хэлбэр вэ?А. Тухайн улсын нутаг дэвсгэр дээр тогтсон засаглал, улс төрийн дэглэмийг хэсэг хугацаанд тодорхойгүгээр зөвшөөрөх.В. Тухайн улс бусад улсуудаар зөвшөөрөгдсөн бол тэр улсын хил дотор төр засгаас илүү эрх мэдэлтэн байх ёсгүй.С. Нэг улс нөгөө улсыгаа суверенитетын хэмжээнд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх ёсыг хэлнэ.Д. Status-quo буюу гадаад улсууд тухайн улсын яг одооны оршин байгаа байдлаар хүлээн зөьшөөрөхийг хэлнэ.
58. Хятад улс ямар түүхэн үйл явдлын дараа Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн бэ?А. 3 Их гүрний 1943 оны Тегеран, 1945 оны Яалтын гэрээний дараа шахалтанд орж Монголыг хүлээн зөвшөөрсний дараа.В. Хятадын Гоминданы Засгийн газар 1945 оны 8-р сард Монгол улс Японд дайн зарлаж Өвөр монголыг эзэлсний дараа ...С. 1945 оны 10 сарын 20-ны өдөр БНМАУ-д бүх ард түмний санал хураалтын дараа ...Д. 1949 оны 10-р сард Хятадад Коммунист дэглэм ялж БНХАУ байгуулагдан 2 орон дипломат харилцаа тогтоосны дараа...
59. Их гүрнүүд жижиг орныг хүлээн зөвшөөрөх суверенитет зарчим гэж юуг хэлэх вэ?А. Тухайн улсын нутаг дэвсгэр дээр тогтсон засаглал, улс төрийн дэглэмийг хэсэг хугацаанд тодорхойгүгээр зөвшөөрөх.В. Тухайн улс бусад улсуудаар зөвшөөрөгдсөн бол тэр улсын хил дотор төр засгаас илүү эрх мэдэлтэн байх ёсгүй.С. Нэг улс нөгөө улсыгаа суверенитетын хэмжээнд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх ёсыг хэлнэ.Д. Status-quo буюу гадаад улсууд тухайн улсын яг одооны оршин байгаа байдлаар хүлээн зөьшөөрөхийг хэлнэ.
60. Монголын улсын тусгаар байдлыг Status-quo-н хэмжээнд Холбоотон гүрнүүд хэзээ хүлээн зөвшөөрсөн бэ?А. Дэлхийн 2-р дайн төгсгөлд Яалтад болсон 1945 оны 5-р сарын Холбоотон гүрнүүдийн гэрээгээр.    В. Монголд болсон бүх нийтийн санал хураалтын дүнг харгалзан 1946 оны 1 сард Хятадад Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрсөн.С. 1944 оны зун Монголд айлчилсан АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Уэлссын “Монгол саттилет улс боловч Төрийн зүтгэлтэнгүүд нь тусгаар байдлаа хадгалан үлдэх чадвартай хүмүүс юмаа” гэсэн дүгнэлтийн дараа.Д. 1945 оны 8-р сард Монголын засгийн газар Японд дайн зарлаж Дэлхийн 2-р дайны дарааа ялагч улсын нэг болсонд .
61. Олноо өргөгдсөн Монгол улс нь хаант засгийн ямар хэлбэртэй байсан бэ?А. Диспот буюу хэмжээгүй эрхт.         В. Давхраат хаант засаг.С. Хэмжээт цаазат хаант засаг.           Д. Теократ буюу Шашин, Төрийн хосолсон.
62. Дундад үеийн Монгол үндэстний бичиг үсэг түүний зохиогчид.А. Соёмбо үсэг-Занабазар, Дөрвөлжин үсэг-Пагва лам, Тод үсэг-Зая бандид Намхайжамц, Вагиндарын үсэг-АгваандоржВ. Соёмбо үсэг-Занабазар, Дөрвөлжин үсэг-Пагва лам, Тод үсэг-Агваандорж, Вагиндарын үсэг-Зая бандид Намхайжамц.С. Соёмбо үсэг-Занабазар, Дөрвөлжин үсэг-Пагва лам, Тод үсэг-Зая бандид Намхайжамц, Вагиндарын үсэг-Зая гэгээн.
63. XYIII-XX зууны үеийн Ар Монголын 6 аймгийн хангуудын цол.А. Дөрвөд-Эрдэнэ бишрэлт хан, Баяд-Үнэн зоригт хан, Түшээт хан-Очирбат тулгар, Засагт хан-Далай хан, Сэцэн хан-Махасамади гэгээн.В. Дөрвөд-Далай хан, Баяд-Үнэн зоригт хан, Түшээт хан-Очирбат тулгар, Засагт хан-Эрдэнэ бишрэлт, Сэцэн хан-Махасамади гэгээн.С. Дөрвөд- Махасамади гэгээн, Баяд-Үнэн зоригт хан, Түшээт хан-Очирбат тулгар, Засагт хан-Эрдэнэ бишрэлт, Сэцэн хан-Далай гэгээн хан.
64. Манжид өргөдөг байсан билэгдлийн 9 цагааны албанд юу ордог байсан бэ?А. Мөнгөн буйлтай 5 цагаан тэмээ, Ногоон ногттой 4 шарга адууВ. Мөнгөн буйлтай 1 цагаан тэмээ, Ногоон ногттой 8 шарга адуу.С. Халуун хошуутай 9 цагаан мал, дагалдах эд зүйлсийн хамт.
65. Халх Монгол Манжид дагаар орох шийдвэрийг хэзэ, хаана гаргасан бэ?А. 1691 онд Долоннуурт болсон Халх Монголыг Манж Дай Чинь улсад нэгтгэн авах ёслолын чуулганаар.В. 1689 оны Сөнөдийн Ар элстэйд болсон Халхын ноёдын чуулганд Өндөр гэгээний гаргасан саналаар.С. 1686 оны Заг Байдрагийн Хүрэн бэлчирийн чуулганаар “40, 4 хоёрын Их цааз”-ыг хүчингүй болгон...Д. 1636 оны зун хийсэн Монголын 49 ноёдын чуулган Манжийн Авага хааныг Монголын хаанаар өргөмжилснөөр.
66. Монгол улс Манжийн ямар хаадын үед тус тус эзлэгдсэн бэ?А. Өвөр Монголыг Энх-Амгалан хаан, Халхыг Эебээр засагч, Зүүн гарын хаант улсыг Тэнгэрийг тэтгэсэн хаан.В. Өвөр Монголыг Абага хаан, Халхыг Эебээр засагч, Зүүн гарын хаант улсыг Тэнгэрийг тэтгэсэн хаан.С. Өвөр Монголыг Энх-Амгалан хаан, Халхыг Энх-Амгалан хаан, Зүүн гарын хаант улсыг Тэнгэрийг тэтгэсэн хаан.Д. Өвөр Монголыг Абага хаан, Халхыг Энх-Амгалан хаан, Зүүн гарын хаант улсыг Тэнгэрийг тэтгэсэн хаан.
67. Монголд байсан Манжийн төрийн хамгийн их эрх мэдэл бүхий байгууллага.А. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам.         В. Улиастайд Маж сайдын газар.С. Аймгийн Чуулган, Томилогдсон Чуулган дарга.      Д. Нүүлгэх ажил эрхлэх товчоо.
68. 20-р зуунд гадаад улсуудаас Монголд хэрэгжүүлж байсан улс төрийн бодлого, түүний он цаг.А. Хятадын Засгийн газар-Шинэ засгийн бодлого. Япон-Нармай Монгол улс байгуулах. ЗХУ-Шинэ Эргэлтийн бодлого, Репрессия буюу Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт. В. Хятадын Засгийн газар-Шинэ эргэлтийн бодлого. Япон-Нармай Монголын үзлийг дэмжих. ЗХУ-Шинэ Эргэлтийн бодлого, Репрессия буюу Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт. С. Хятадын Засгийн газар-Шинэ эргэлтийн бодлого. Япон-Монголын хөгжлийн 6 зүйлт үзэл. ЗХУ-Шинэ Эргэлтийн бодлого, Репрессия буюу Улс төрийн хэлмэгдүүлэлт.
69. Монголд болсон анхны бүх ард түмний санал хураалт хэдийд, ямар асуудлаар явагдсан бэ?А. Олноо өргөгдсөн Монгол улсын Дээд, Доод хурлыг 1914 онд байгуулахад.В. 1922 оны Ард түр цагийн хурлыг байгуулахад.С. 1945. 10. 20-нд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх эсэх асуудлаар бүх ард түмний санал хураалт болсон.Д. 1924. 11. 26-нд Монгол улс Бүгд найрамдах, Бүрэн эрхт тусгаар тогтносон улсаа тунхаглан үндсэн хуулиа батлахад....
70. Автономит засаг гэж юуг хэлэх вэ?А. Гадаад харилцаандаа Сюзеренитет эрхтэй жижиг улсыг хэлнэ.В. Олон улсын харилцаанд биеэ дааж ордоггүй, эвсэл холбоонд нэгдэх эрхгүй жижиг улсыг хэлнэ.С. Эдийн засаг, соёлын хувьд биеэ даасан, улс төр-гадаад бодлогын хувьд эрх мэдэлгүй жижиг улсыг хэлнэ.Д. Олон улсын хэмжээнд тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлсэн жижиг улсыг хэлнэ.
71. 1911 онд Хаант Орос улсаас тусламж гуйх хэргээр нууцаар Орост очсон Монголын төлөөлөгчид.А. Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддорж, Мөн аймгийн түшээ гүн Чагдаржав, Өвөрмонголын Хайсан түшмэл.В. Сайн ноён хан Намнансүрэн, Да лам Цэрэнчимэд, . Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддорж.С. Түшээт хан аймгийн Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд, Өвөрмонголын Хайсан түшмэл.Д. Түшээт хан Дашням, . Сайн ноён хан Намнансүрэн, Өвөрмонголын Хайсан түшмэл.
72. Монгол улсын нийслэл хотын нэрийн өөрчлөлт.А. Анхны нэр-Богдын хүрээ/1639/, Манжийн үед-Номын хүрээ, Да хүрээ/1691-1911/, Олноо өргөгдсөн Монгол улс-Нийслэл хүрээ/1911-1924/, БНМАУ, Монгол улс-Улаанбатар/1924-өнөө үе/В. Анхны нэр-Шар бүсийн орд/1639/, Манжийн үед-Номын хүрээ, Да хүрээ/1691-1911/, Олноо өргөгдсөн Монгол улс-Богдын хүрээ/1911-1924/, БНМАУ, Монгол улс-Улаанбатар/1924-өнөө үе/С. Анхны нэр-Шар бүсийн орд/1639/, Манжийн үед-Номын хүрээ, Да хүрээ/1691-1911/, Олноо өргөгдсөн Монгол улс-Нийслэл хүрээ/1911-1924/, БНМАУ, Монгол улс-Улаанбатар/1924-өнөө үе/
73. Монголд батлагдсан 4 үндсэн хуулийн гол үзэл санаанууд.А. 1924 оны үндсэн хууль-Бүгд найрамдах улсыг тунхаглан зарлах, 1940 оны үндсэн хууль-“Социализмын байгуулах бэлтгэл ажил”, 1960 оны үндсэн хууль-“Социализмын материаллаг, техникийн баазыг байгуулах”, 1992 оны үндсэн хууль-Хүмүүнлэг, энэрэнгүй, иргэний ардчилсан нийгэм байгуулах.В. А. 1924 оны үндсэн хууль-Капиталист бус хөжлийн зам, 1940 оны үндсэн хууль-“Социализмын байгуулах бэлтгэл ажил”, 1960 оны үндсэн хууль-“Социализмын материаллаг, техникийн баазыг байгуулах”, 1992 оны үндсэн хууль-Хүмүүнлэг, энэрэнгүй, иргэний ардчилсан нийгэм байгуулах.С. А. 1924 оны үндсэн хууль-Бүгд найрамдах улсыг тунхаглан зарлах, 1940 оны үндсэн хууль-“Социализмын материаллаг, техникийн баазыг байгуулах”, 1960 оны үндсэн хууль-“Социализмын байгуулах бэлтгэл ажил”, 1992 оны үндсэн хууль-Хүмүүнлэг, энэрэнгүй, иргэний ардчилсан нийгэм байгуулах.
74. Status-quo гэж юуг хэлдэг вэ?А. Гадаад улсууд тухайн улсын нутаг дэвсгэрийг одоогийн байгаа байдлаар нь хүлээн зөвшөөрөхийг хэлдэг.В. Тухайн улсын хэзээнээсээ оршин байсан одоо байгаа байдлыг нь хүлээн зөвшөөрөхийг хэлнэ.С. Дайн, улс гүрэн задрах гэх мэт ямар нэгэн түүхэн үйл явдлаар өөрчлөгдсөн улсын хэл хязгаарыг хэлнэ.Д. Софт рок стилээр тоглодог Голландын нэрт хамтлагийг Status-quo гэж хэлдэг.
75. 1920-оод онд Нийслэл хүрээнд байгуулагдсан тусгаар тогнолын төлөө тэмцлийн улс төрийн бүлгэмүүд.А. Зүүн Хүрээний бүлгэм-С. Данзан нар. Ногоонтны бүлэг-Жалханз хутагт нарын нөлөө бүхий ноёдын бүлэг. Консулын бүлэг-Д. Бодоо нар. Пан Монголистууд-Нэйс гэгээн, Буриад, ӨМ-ын ноёд. В. Зүүн Хүрээний бүлгэм-С. Данзан нар. Ногоонтны бүлэг-Жалханз хутагт нарын нөлөө бүхий ноёдын бүлэг. Консулын бүлэг-Д. Бодоо нар. Пан Монголистууд-Элбэгдорж Ринчено болон Коминтерн.С. Зүүн Хүрээний бүлгэм-С. Данзан нар. Ногоонтны бүлэг- Нэйс гэгээн, Буриад, ӨМ-ын ноёд. Консулын бүлэг-Д. Бодоо нар. Пан Монголистууд- Жалханз хутагт нарын нөлөө бүхий ноёдын бүлэг.Д. Зүүн Хүрээний бүлгэм-Д. Бодоо нар. Ногоонтны бүлэг- Нэйс гэгээн, Буриад, ӨМ-ын ноёд. Консулын бүлэг-С. Данзан нар. Пан Монголистууд- Жалханз хутагт нарын нөлөө бүхий ноёдын бүлэг.
76. Баруунтан хэмээгдэгчдийн улс төрийн үзэл баримтлал.А. Монголд Зөвлөлт маягийн социалист нийгэм байгуулах.В. Үндэсний ардчилсан чиг баримжаатай шинэчлэлүүд хийх.С. Үндсэн хуульт хаант төр улсын “Хаанчил, харин удирдаж болохгүй” гэсэн зарчим.Д. Ямарч улс төрийн үзэл баримтлалгүй, “утсан хүүхэлдэйнүүд” байсан.
77. Их Монгол улс байгуулагдсны 800 жилийн ойг тэмдэглэх шийдвэр хаанаас гарсан бэ?А. Ерөнхийлөгчийн зарлиг.     В. Засгийн газрын тогтоол.  С. Улсын их хурлын тогтоол.  Д. ШУА-ын чуулганы шийдвэр..
78. Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг/Репрессия/ Монголд 1937-1939 онуудад гардан гүйцэтгэсэн байгууллага.А. Онцгой бүрэн эрхт комисс.   В. МАХН-ын төв хороо.    С. ЗХУ болон Коминтерн.   Д. Зүүнтэнгүүд.
79. Монгол улсын түүхэн дэх хамгийн анхны ерөнхий сайд.А. Жалайрын Гоо мухулай.                  В. Сайн ноён хан Намнансүрэн/1913-1919/   С. Чин ван Ханддорж/1915/                  Д. Жалханз хутагт Дамдинсүрэн./1924/
80. Хүний эрхийн түгээмэл тунхагийг Монгол улс хэдэн оны үндсэн хуулиараа бүрэн баталгажуулсан бэ?А. 1924 оны Анхдугаар үндсэн хууль.         В. 1940 оны хоёрдугаар Үндсэн хууль.С. 1960 оны гутгаар Үндсэн хууль.           Д. 1992 оны дөтгээр үндсэн хууль.  
                        Таньд амжилт хүсъе.  2005.12.28.