Цалин уу? Ажил чухал уу?

Цалин чухал уу? Ажил чухал уу? мэдээж ажил чухал боловч бага цалин аваад хамаг сэтгэл зүрхээ ажилдаа зориулаад удаан явах боломжгүй. Цалингийн сүлжээ, цалингийн бодлого тухайн байгууллагын тунгалаг ил тод байдал, шудрага өрсөлдөөн, идэвхжүүлэлт, менежментийг тодорхойлж болох хамгийн гол хөшүүргэ байдаг болохоор нууцлалыг хадгалахын хирээр байнга өөрчлөгдөж шинэчлэгдэж байх ёстой зүйл. Өнөөдөр манай нийгмийн ялгаралтай адилхан цалингийн ялгарал маш их болжээ. Сардаа 18 сая ₮ цалин авдаг менежер, 9 сая₮ цалин авдаг Дампын операторууд Монголын хөдөлмөрийн зах зээл дээр бий болж байна. Гэхдээ 9 сая ₮ цалинтай Дампын оператор “АЗТАЙ ХҮН” бол Талент менежертээ 18 сая₮-ийн цалин амлах хэмжээний оюуны хөдөлмөрийг үнэлэх том байгууллага, хөдөлмөрийн зах зээлийн эрэлт хэрэгцээ, хүлээлт нийгэмд бий болчихсон байна. Хувийн салбарт ажиллаж байгаа манай шилдэг залуус өөрсдийн чадвараараа “ширэнгийн хууль”-аар хоорондоо өрсөлдөн энэ хүлээлт, орчныг сүүлийн 20 жилд хөдөлмөрийн зах зээл дээр бий болгожээ. Гэтэл төсвийн буюу төрийн байгууллагууд Монголын нийгмийн цалингийн хэмжээг тодорхойлж, зарим тохиолдолд инфляцийг хөөрөгдөж байна. Тухайлбал төрийн үйлчилгээний салбарт хамаарагддаг Их сургуулийн багш нар бид хамгийн “оюунлаг давхраа” гэж нийгэмд хэллэгддэг боловч цалингийн болон ажлын ачааллыг тодорхойлсон маш ойлгомжгүй манан дунд амар тайван алхаж явна. Цалин ажлын ачаалал ямар уялдаатай байдаг, хөдөлмөрийн хөлснийхөө нэмүү өртөгийг алдаж байна уу? үгүй юу? Ажил олгогчийн шийдвэрт бидний хамтын ажиллагаа хэрхэн тусгагдаж байгаа зэрэг “байгууллагын засаглал”-ын түвшин ямар байгааг ойлгох гэж оролдохгүй, тогтолцоо ийм л байх ёстой юм шиг боддог. Эсвэл нийтлэг энэ асуудал өөрт нь тохиолдвол бухимдлаа хаашаа хэнд хандахаа мэдэхгүй “бага дуугаар” шүүмжлэл хэлээд л өнгөрдөг нийтлэг дутагдал байдаг. Багш нарын төрийн жинхэнэ албан хаагч биш болохоор ТӨРИЙН МАШИН-д даатгагддаггүй учир аж ахуйн нэгжийн ажилчид шиг цалин олгогч нартайгаа зөвшилцөж асуудлыг шийдвэрлэх нь зөв зүйтэй байгаа юм. Ойлголцохын тулд Ажил олгогч – ҮЭ гэж 2 талд сөрөг байр суурь баримталж суухгүйгээр харилцан бие биенээ хүндэтгэж, хамтын шийдвэр гаргах нь чухал байдаг. Үүний тулд байгууллага ил тод, нээлттэй засаглалын зарчим дээр ажиллах хэрэгтэй.

Цалингийн тухай товчхон баримт бичъе: Барагцаалсан тоо болохоор бичигдсэн тоонууд нь нарийвчлалтай тоонуудаас бага байх боловуу. 1 кредит цагийн үнэлгээ – 34.000₮ . 1 оюутан 3 кредит цаг хичээл сонгоход дунджаар 120.000₮ төлдөг бөгөөд нийт 64 цаг хичээлийн 2 цаг хичээлийн өртөг 3750₮ байна. Их дээд сургуулийн боловсролын үнэлгээгээрээ манай улс маш доогуурт ордогийн ганцхан жишээ энэ. Оюутан 1 пар хичээл таслахад 3750₮ хаядагаа, багш нар 3750₮-өөр өөрийнхөө мэдлэгийг үнэлж байгаагаа аль аль нь ухамсарлагдаагүй сэтгэхүйгээр ханддаг. Өнгөрсөн улиралд “Монголын түүх” хичээлээр 214 оюутанд буюу дунджаар 25.680.000₮-ний үйлчилгээ үзүүлсэн. НТС-ийн 5 багш КТМС-ийн бакалаврын ангиудад хичээл ороод сургууль хоорондын тооцоогоор 50 гаран сая ₮-ны орлогыг НТС-д оруулжээ. Гэхдээ КТМС сургуулийн стандартыг харгалзах бололцоогүй олон оюутантай, анги цөөн байсан тул 214 оюутныг 160 оюутан шиг 1 поток лекц, 4 семинарын группээр багтааснаар НТС-д төлөгдөх кредит багцийн тооноос 1,9 хувийн “ашиг гаргасан” гаргаж авсан нь байгааг харж болно. КТМС-д 10 дахь жилдээ хичээлээ орж дууслаа. Энэ сургуульд 15 жилийн хугацаанд хичнээн оюутанд дүн тавьсан, хэдэн цаг лекц уншсан, хэдэн цаг КТМС дээр байсныг тооцохын аргагүй боловч зөвхөн намрын улиралд ганцхан КТМС дээр ороод бүтэн жилийн цагийн ачааллаа хийчихдгээс харахад миний хувьд ямар ачаалалтай байдаг нь ойлгомжтой. КТМС-ийн оюутнууд мэргэжилдээ, сургуульдаа хайртай маш сайн хүүхдүүд. Харин 1995, 2000, 2010 онд оюутнууд биш Менежмент нь муудаад байгааг цайны гараас нь, хонгилоос нь мэдэрэхээс илүү 134 комменттой Facebook group-ээс илүү мэдэрлээ.

KTMC Facebook Group

КТМС утаан дунд бүрэлзэн алга болж байна. Би мөн КТМС-ээс утаан дунд бүдгэрэн алга болж байна.

Ахлах багшийн дундаж цалин, тогтоосон илүү цагаа аваад жилдээ 10 сая₮ болж чадахгүй л байна. Гэтэл илүүгийн илүү цаг гэдэг босго буюу багш нарын ажлын гүйцэтгэлээр олсон нэмүү өртөг хаашаа шингээд алга болчихоод байгааг нэг л сайн ойлгож өгөхгүй байна. Сургуулийн R and D болон хөгжлийн innovation-д нөлөө үзүүлэх хуримтлалд орж байвал яахав. Гэтэл ямар нэг томилолтын зардалд, нэмүү өртөг шингэсэн хоцрогдсон технологи авахад, засвар үйлчилгээний тайлан болоод байвал харамсалтай л байна. Сургуулийн төмөр хаалгыг хэзээ нэг цагт авч хаях нь ойлгомжтой шиг Цалингийн ойлгомжгүй байдал ч гэсэн алга болох нь тодорхой. Харин хэзээ вэ? Цаг алдаад байвал Сааль алдаад байна. Б. Баабар.

Хүндэтгэсэн Дарам

Update and Upgrade

Өнгөрсөн 7 хоног номыг сурч, ногоотой шөлийг нь идэж байсан Өмнөд Солонгос яваад ирлээ. Тэгээд 2 жилийн өмнө бичиж байгаад орхичихсон энэ нийтлэлийг дуустал нь бичихээр шийдлээ. Хөгжил дэвшлийн тухай бичих нь нэрнээс нь мэдэгдэж байгаа ч ХӨГЖИЛ ДЭВШИЛ  гэдэг зүйлийн яг юунаас нь эхлэж бичих вэ? гэж нилээд бодлоо. Одоо бичиж байхдаа ч бодож байна.
Би бүхэл бүтэн 7 хоногийн турш эрчимтэй хөгжлийн том орчинд гүн шокноос гарахгүй, ямар нэг зүйлд хариу олж авах гэж оролдсоор байгаад ирлээ дээ. Ирэнгүүтээ энэ тухайгаа бичихгүй бол маргаашнаас ажлын хэмнэл, нийгмийн эргүүлгэнд орчихоод гарч чадахгүй эргэлдсээр цаг хугацаа өнгөрөх байх.
1 жил хагасын хугацаанд БНСУ-д маш их өөрчлөлт гарчээ. Кимчиний шөл, юмны үнэ, метро, автобусны чиглэл нь хэвээрээ боловч мэдлэгийн эдийн засаг, мэдлэгийн хэрэглээний, хөгжил дэвшлийн маш их өөрчлөлтүүд гарсан байна. Бүр өөрөө өөртөө Update хийх биш бүр Upgrade хийх хэмжээний өөрчлөлтүүд БНСУ-д сүүлийн жилүүдэд өрнөжээ. Солонгосчууд ч өөрсдийгөө дэлхийн хэмжээний том улсын хэмжээнд ярьдаг болжээ. Хэнээс ч дор орохгүй гэсэн хор шартай зан нь спорт, урлаг, шоу бизнесээс нь гадна саяхан өрнөсөн улс төрийн үйл явцаас илүү харагдаж байна лээ.

Эх орондоо ажиллаж байх хугацаанд КВS-ын 8 цагийн мэдээ таарвал үзчихдэг, daum.net, naver.com-ын SNS хэлбэрийн олон коммунитагаас мэдээлэл тогтмол авчихдаг миний хувьд Update биш Upgrade хийнэ гэдэг шок байсан боловч мэдлэгт тулгуурласан дэлхийн эдийн засгийн хөгжлийн хурдыг зөвхөн мэдээллээр авснаар шийднэ гэдэг хэцүү болсныг ухаарсны шинж байх даа хөөрхий.
Солонгос улсын хөгжлийн хамгийн том өнгө төрх бол МТ-ийн хөгжил. Энэ дэвшил нь жирийн түүхийн багш намайг уруу татаж мэдэх мэдэхгүй зүйлээ ярьдаг, хийх гэж оролддог болгосон байх. Интернетийн өндөр хурдны хэрэглээ, on line communication зэрэг МТ-ийн олон дэвшлээр гарч ирсэн бүтээгдхүүнүүд зөвхөн биенесийн хэрэглээ буюу хувь хүнд байхаа больж олон нийтийн хэрэглээнд шинэ технологи нэвтэрч эхэлжээ. Метро, чиглэлийн автобусуудын цагийн хуваарь, нягтаршил, чиглэлийн давтамж, ачааллыг цахим хэлбэрт бүрэн шилжүүлснээр нь их хотын ажил цуглах, тарах “оргил цаг”-ийн ачааллын түгжрэлийг бүрэн шийдвэрлэж чадсан байна. Солонгосын бүх шатны сургууль, төрийн болон биенесийн байгууллагуудын network system өмнөхөөсөө бүр их сайн хөгжсөн байна. Зөвхөн иргэний дугаараар бүх мэдээллийг авч, дамжуулж байсан бол одоо хэрэгтэй мэдээллүүд нь хурууны хээ, нүдний өнгөөр дамжиж аюулгүй байдал улам найдвартай байдалд шилжжээ.

Солонгос улс нийгмийн бүртгэл, мэдээллийн бүх асуудлуудаа МТ-оор дамжуулан шийдвэрлэж бичиг цаас, зөвшөөрлийн дамжлагуудыг ямар ч чирэгдэлгүйгээр шийдэж чаджээ. Хөгжлийн энэ хандлага цаашдаа улам их боломж нөхцлийг бүрдүүлж байгаа байх.

Өмнө нь сайн мэддэг байсан их сургуулийн кибер орчин, үйлчилгээ бас л Upgrade хийгдэх хэмжээний цоо шинэ өөрчлөлтүүд гарчээ. Он лайн сургалтын хэлбэрүүд бүрэн SNS хэлбэрт шилжиж зүгээр нэг мэдээлэл олж авах биш кибер хичээлийн танхим, кибер тоглоомын хэлбэрт орчихсон хичээлүүд багагүй байна. Репорт, тезис, өгүүлэл хүлээн авдаг, түгээдэг олон нийтийн веб-үүд оөрөл,  шалгуур олон болсон байна. Саяхан Монгол улс маань  хүн ам, орон сууцаа тооллоо.  Түүний гол үр дүн нь манай нийгмийг МТ-жуулах бэлтгэл ажил, бааз суурь хийх явдал байх. Манай дарга нар үүнийг мэдэж  олон орны туршлагаас суралцаж байгаа. Манайд юмыг араас нь биш амдаж хэрэгжүүлэх чадвар дутаад байгаа болов уу? Ганц Солонгос ч биш өндөр хөгжилтэй улсууд бүгдээрээ цахимжилтыг ажилдаа нэвтрүүлж байна. Саяхан Монгол дахь БНСУ-ын ЭСЯ дараа жил болох сонгуульд Монголд байгаа Солонгос иргэдээ хамруулах зорилгоор “туршилтын санал асуулга” явуулж үзсэн байна.

Солонгосчуудын амьдралын нийтлэг хэв маяг өөрийн улсынхаа эдийн засгийн хөгжлийн хэмнэлээр өөрчлөгдсөн хэвээрээ л байна. Солонгосчуудын хэрэглээний соёл өөрийн улсын эдийн засгаа эрүүлжүүлж улам эрчимтэй, хурдтай хөгжүүлсээр байна. Удаан хугацааны дараа Солонгост ирсэн болохоор мэдээж дэлгүүр хэсэж, өөрийн түрүүвчний хэмжээгээрээ “тоглолоо”. (Солонгосчууд чөлөөт цагаа өнгөрөөж зугаалах, кино үзэх, гадуур явахаа ингэж хэлдэг) Солонгос залуучууд бараг бүгдээрээ энгийн биш, маш стильтэй хувцасладаг болсон нь илт мэдэгдэж байна. Дэлгүүрт байгаа бараа нь хямдрал хүлээх хэмжээний цаг зарцуулагдахгүй боломжийн үнээр хурдан зарагдаж, үргэлж шинийг эрэлхийлсэн, ганган дэгжин хэв маягаар залуучууд өөрсдийнхөө имижийг бүрдүүлж гангалдаг болжээ. Дэлхийн хэмжээний бүх брендууд Солонгос залуусын форум болоод МТ-ийн шинэ дэвшлүүд богино хугацаанд тэдний хэрэглээ болчихсон байна. Тэдний хэрэглээний энэ их “шунал тачаал”, хүсэл эрмэлзлэл нь эдийн засгийн өсөлт, шинэ технологи хурдан нэвтрэх, бүтээмж өсөхөд эерэгээр нөлөөлж байгааг мэдэрлээ.

Харин бид хаана яваад байнаа? Монгол улсад маань маш их боломж байгаа ч бид арай өөр замаар яваад байгааг энд ирээд улам бүр мэдэрлээ. Ид шидийн зам ч гэх юмуу даа? 10 жилийн өмнө их сургуулийн 1-3 курсынхэнд Монголын түүхийн хичээл дээр шашны тухай ярилцаж байхад Бөө мөргөлийн тухай ойлголт бараг байхгүй бол одоо шал өөр , оюутнуудын бараг 90 гаран хувь нь бөө юмуу бөөгийн түшээтэй, хамаатан садан, найз нар нь бөө болсон, тодорхой хэмжээний цаг хугацааг түүнд зарцуулж, ид шидээр ажлаа гүйцэлдүүлэх хэмжээний болчихсон. Миний хичээл бараг бөө судлаачдын цугларалт шиг л болчихсон байна. Бид ид шидийг илүү их мөрөөдөөд байгаа бололтой. Манай дарга нар туршлага судлана, мэдээлэл олж авна гээд төсвийн мөнгөөр гадагшаа зөндөө явдаг. 7 хоногт нисэхийн 2 компанийн 10 нислэгээр дүүрэн хүмүүс 2 улсад зорчиж байна. Таминээ бид мааш их хоцрогдож байгаагаа Солонгос улсын хориглодог борц, мах, хиам, архи дарс, хэвийн боов, липтон цай, бохь зэрэг олон зүйлсийг мэдсээр байж аз мэдэн Солонгосруу зөөж, буцаж ирэхдээ нэгэнт нэмүү өртөг нь шингэсэн зөөж болох бүхий л хэрэглээний бүтээгдхүүнүүдийг ёлконы мод болтлоо зөөж ирж байхдаа л хоцрогдлоо мэдэрлээ. Бид нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдхүүнийг авахдаа МТ-ийн дэвшлээс нь суралцах, хамтран ажиллах, хамтран Монголдоо нэвтрүүлэх зэрэг тууштай бодлого явуулдаг болоосой. Багш, судлаачдаа суралцаж байсан газар луу нь хааяа нэг "тийм юм маш сайн судлаад ир" гээд явуулж байгаасай.

Интернетийн ийм хурдаас сэтгэл ханамж аваагүй удсан байна лээ. Энд энгийн юм шиг боловч Монголд гайхамшиг болох зүйлийг хэдий хүртэл зүгээр хараад суух юм бэ?