SS-218 ТӨЛӨВЛӨГӨӨ

 

7 хоног	Огноо	Заах хичээлийн сэдэв	Ашиглах ном зохиол
I	09.08.25.	Лекц:  Удиртгал. Энэ хичээлээр өөрийн сонирхсон ямар зүйлийг гүнзгийрүүлэн судлах вэ? Хичээл явуулах хэлбэрийн талаар өөрсдийн санал бодлоо хуваалцах ярилцлага.
II	09.09.01.	Лекц Соёл иргэншил гэж юу вэ? Соёл иргэншлийн тухай онол. Соёл иргэншлийн голомтууд. Орчин үеийн соёл иргэншлийн 8 төв, түүний хэв шинжүүд.Хөгжлийн тухай онолууд. СЕМИНАР: “Дэлхийн бөөрөнхий биш” номын тухай ярилцлага. “Мэдээллийн технологийн хөгжлийн үе дэх Оюутан залуусын хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагаа”	Томас Фрийдман “Дэлхийн бөөрөнхий биш”
III	09.09.08.	Лекц: Дорно дахины соёл иргэншил-1: Орчин үе дэх Дорно дахин гэдэг ойлголт. Хятадын Соёл иргэншил. Түүний түүхэн хөгжил. Хятадын хөгжил дэвшил.
IV	09.09.15.	Лекц: Дорно дахины соёл иргэншил-2: Японы соёл иргэншил, түүний орчин үеийн соёл иргэншилд эзлэх байр суурь.	Эрнандо де Сато “Капиталын нууц”
V	09.09.22.	Лекц: Иудейн соёл иргэншил. Дэлхийн хамгийн эртний соёл иргэншил Иудейзм. Еврейчүүдийн түүх, Тора, Синагог. Иерусалимын болон Соломоны хаант улс. Еврейчүүдийн хавчигдан мөрдөгдсөн нь.  Орчин үеийн шинжлэх ухаан технологи, олон улсын харилцаа, шинэ соёл дахь тэдний байр суурь.
VI	09.09.29.	Лекц: Европын үнэт зүйл буюу Загалмайтны соёл иргэншил-1: “Бүх зам РОМ хотод очино” түүхэн эх сурвалж. Христосын шашин. Католик, Православ, Протестант шашны хүн төрөлхтний түүхэнд үзүүлсэн нөлөөлөл. Европын олон угсаатан, үндэстний бүрдэл дундад зуунд төлөвшсөн нь.  СЕМИНАР: Людвик фон Мизес “Либерализм” номын тухай ярилцлага. “Мэдээллийн технологийн хөгжлийн үе дэх Оюутан залуусын хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагаа”	Людвик фон Мизес “Либерализм”
VII	09.10.06.	Лекц:  Европын үнэт зүйл буюу Загалмайтны соёл иргэншил-2: Европын сэргэн мандал, түүнд үзүүлсэн нөлөөлөл. Реформаторуудын хөдөлгөөн. Шинэ Европ, үйлдвэржилт, Либериализмын шинэ эрин үе.	Марк Скаузен “Эдийн засгийн ухаан эдүгээчлэгдсэн замнал”
VIII	09.10.13.	Лекц: Шинэ тив буюу АНУ. Америкийн түүх. АНУ-ын түүх. Эрх чөлөөний тунхаглал. АНУ байгуулагдсан нь. Боолчлолын эсрэг АНУ-ын Иргэний дайн. Глобальчлалыг бий болгосон орчин үеийн АНУ. Тус улсын геополитик, Мэдээллийн зууныг ашиглан “жанжлах бодлого. СЕМИНАР: Марк Скаузен “Эдийн засгийн ухаан эдүгээчлэгдсэн замнал” номын тухай ярилцлага. “Мэдээллийн технологийн хөгжлийн үе дэх Оюутан залуусын хоорондын харилцаа, хамтын ажиллагаа”	АНУ-ын түүх.
IX	09.10.20.	Лекц: Индуизмын үүсэл хөгжил. Вишну, Шива, Мокша, Тримурти. Энэтхэгийн нийгэм, улс төрийн сэтгэлгээн дэх Индуизмын нөлөө. Энэтхэгийн улс төрийн түүх. Геополитик дахь Энэтхэгийн байр суурь. Орчин үеийн Энэтхэгийн МТ-ийн хөгжил.
X	09.10.27.	Лекц: Кунзын иргэншил дэх Япон, Солонгосын ертөнц: Японы улс төрийн түүх. Шинтоизм, Буддизм, Кунзын суртахуун дахь Японы улс төр, нийгмийн сэтгэлгээ. Солонгос улс буюу уламжлалт иргэншлийн нөлөөлийг даван туулсан Орчин үеийн Солонгос. Ханлю буюу соёлын шинэ давалгаа. СЕМИНАР: СОНИРХОЛТОЙ ЗОЧИНТОЙ ХАМТ	Ф. Хаек  “Боолчлолд хүрэх зам”
XI	09.11.03.	Лекц:  Исламын соёл иргэншил: Исламын шашин шүтлэг. Арабуудын түүх. 5 аркан, Ариун хот Мекка. Исламын шашин ариун судар КОРАН. Шиит, Суннитын урсгалын түүх. Исламын шашин дэлхийд тархсан байдал. Исламын иргэншил нь олон улсын харилцаанд хэрхэн нөлөөлж байгаа нь. Фундемантализм. Исламын шашин-Исламын шашинтан ард түмнүүд.	“Ислам шашин”
XII	09.11.10.	Лекц: Буддын соёл иргэншил: Буддагийн сургааль түгэн дэлгэрсэн нь. 4 үнэнийг номлосон Буддизмын 4 урсгал, чиглэл. Төвдийн болон зүүн өмнөд Азийн Буддизм. Ламаизм Монголд дэлгэрсэн нь, түүний түүх. Орчин үеийн Монгол улс дахь Ламаизмын байдал. СЕМИНАР: СОНИРХОЛТОЙ ЗОЧИНТОЙ ХАМТ
XIII	09.11.17.	Лекц: Соёл иргэншлийн хөгжилд Шинжлэх ухаан, технологи нөлөөлж байгаа нь: Шашин ба Шинжлэх ухаан. Аж үйлдвэрийн хувьсгал. Техникийн дэвшил. Коэволюцийн болон техникийн “сүйрлийн тухай онол”.	“Бодит ертөнцийг танин мэдэхүй”
XIV	09.11.24.	Лекц: Нийгмийн харилцаан дахь соёл иргэншлийн ялгарал: Шашин ба Нийгэм. Сект, Культ буюу элдэв шашны урсгалууд Нийгэм, Угсаатан, Үндэстнүүдэд хэрхэн нөлөөлж байгаа нь. Тулгамдсан асуудлууд. СЕМИНАР: СОНИРХОЛТОЙ ЗОЧИНТОЙ ХАМТ
XV	09.12.01.	Лекц: Олон улсын хамтын байгууллагуудын түүх: Лиги Наци, НҮБ, АПЕК, ОПЕК, Европын холбоо, Африкын холбоо, Бандунгийн эвсэл, Шанхайн холбоо, ТТУХНУ гэх мэт олон улсын эвсэлүүд. Орчин үеийн олон улсын харилцааны тулгадсан асуудлууд. Орчин үеийн Геополитик	“Дэлхий одоо хаашаа явж байгаа вэ?”
XVI	09.12.08.	Лекц: Шинэ зүй тогтол. Дэлхий өнөөдөр хаашаа явна вэ? Даяарчлалын үе дэх нийгмийн тулгамдсан 10 том асуудлууд.  CNN мэдээллийн төвийн санал асуулгын дүн. 2006 оны 12 сар.  Дэлхийн даяарчлалд Монгол улс хаана явна вэ?  СЕМИНАР:    “Бид хаашаа явах вэ?”

 

2008-3797 ОНЫГ ВАНГА ИЙНХҮҮ ЗӨГНӨЖЭЭ

Ванга (Вангалия Пандева) 1911 оны нэгдүгээр сарын 31-нд төрсөн. 1996 оны наймдугаар сарын 11-нд нас нөгчжээ. Петрич хотод амьдарч байсан түүнийг Рупите гэдэг газар “Болгарын Арйун Петка” сүмийн дэргэд оршуулсан. 12 настай Вангаг хүчтэй хуй салхи авч явснаас хараагаа алджээ. Охиныг шороо чулуунд дарагдсан, ухархайд нь элс шингэсэн дөнгөж амьтай байхыг нь олсон байна.

Үүний улмаас нүд нь сохров. Ванга 16 настай байхдаа зөгнөж эхэлжээ. Эцгийнхээ хариулж байсан сүргээс хулгайлагдсан хонийг олоход тусаллаа. Тэрбээр хонь нуусан хашааг яг дүрслэн хэлсэн бөгөөд түүнийг зүүдэндээ харсан гэж хэлжээ. Харин мэргэжлийн зөнчийн авьяас чадвар нь 30 настайд нь тодорсон. Вангад дэлхийн олон хүчтэй удирдагчид очиж байжээ. Тэр бүү хэл, Гитлер очоод сэтгэл гонсгор буцсан гэдэг. Хамгийн сэтгэл хөдлөм зөнг сохор Ванга эмээ 1980 онд хийжээ. Тэр үед дараахь утгатай зүйлийг зөгаөн хэлсэн байдаг. “Зууны төгсгөлд 1999 юм уу, 2000 оны наймдугаар сард Курск усан доор орж бүх дэлхий түүний хойноос шагуудах болно” Тэр үед шал утгагүй зүйл мэт бодогдож байсан үг 20 жилийн дараа гэнэт аймшигт утга агуулж байсан нь илрэх юм гэж хэн таамаглах вэ. Усанд яагаад ч автах боломжгүй хоттой адил нэрт атомын шумбагч онгоц “Курск” сөнөлөө. Урьдчилан тааварлах зөнч чадвар үнэхээр байдаг гэж үү?

ДИАНА ГҮНЖИЙН ҮХЛИЙН ТАЛААР ХУРИМЫНХ НЬ ӨДӨР ЗӨГНӨН ХЭЛЖЭЭ: 1981 оны хоёрдугаар сарын 6-нд Диана Спенсер болон Уэльсийн ханхүү нар сүй тавьсан тухай Лондон албан ёсоор зарласан. Тэр жилийн долдугаар сарын 29-нд Британийн титмийг залгамжлагч хан хүү Чарльз долоон зууны түүхтэй язгууртан угсаатай, 20 настай гоо үзэсгэлэнт Диана Спенсер нар Гэгээн Павелийн сүмд хийсэн хуримын ёслолд 2650 зочин уригдаж, 750 сая телевиз үзэгч харж байлаа. Сүйт бүсгүй гар хийцийн хээ угалзаар чимэглэсэн зааны ясны өнгөтэй даашинз өмссөн байв. Энэ үеэр Болгарт алдарт зөнч Ванга сохрын улмаас тусч буй гэрэл гэгээг нь харахгүй байгаа цонх руу эргэж хараад… “Энэ хурим бүсгүйн аминд хүрнэ. Бид хамтдаа үхэх болно… тэр бүсгүй миний үхлийн талаар сонсох боловч бид хамтдаа үхнэ” гэж тодхон хэлсэн байна. Вангагийн үхлийн талаар Парисын Альма туннельд осол гарахаас 20 хоногийн өмнө мэдэгджээ.

УРЬДЧИЛАН ХЭЛСЭН ТОМООХОН ЗӨН

Хэлсэн нь: “Айдас, айдас. Америкийн ах дүүс төмөр шувуунд тоншуулаад унана. Бутнаас чоно ульж, гэм буруугүй хүмүүсийн цус гол мэт урсана. /1989/

Үр дун: Биелсэн. 2001 оны есдүгээр сард алан хядагчид АНУ-д цохилт өгснөөр Дэлхийн худаддааны төвийн цамхгууд нуран унасан.

Тайлбар: Нурсан цамхгуудыг “ихрүүд”, “ах дүү” гэж нэрлэдэг байлаа. Тэднийг “төмөр шувуу” болох алан хядагчдын онгоц мөргөсөн. Харин юун бутны тухай яриад байна аа. Үүнийг англиар хэлбэл, Буш гэж сонсогдоно. Өөрөөр хэлбэл, түүний Ерөнхийлөгч байх хугацаанд энэ явдал хамаарна.

Хэлсэн нь: “Ертөнц байгалийн олон гамшиг, хүчтэй цохилт, цочролыг туулах болно. Хүмүүсийн ухамсар өөрчлөгдөнө. Хүнд бэрх цаг ирнэ. Хүмүүс шашин шүтлэгээрээ хуваагдана” /огаоо тодорхойгүй/

Үр дун: Биелсэн. Хүнд үе ирлээ. Хүмүүсийн ухамсарт ч өөрчлөлт орж байна.

Тайлбар: Зуу, зуун мянган хүний амь авч одсон цуннаминууд гээд л байгалийн гамшгийг тоочоод баршгүй. Сүүлийн үеийн олон тооны алан хядах ажиллагаануудыг яах вэ. Эсвэл шашны суурин дээр гарсан, мөргөлдөөнүүдийг юу гэх вэ

 Хэлсэн нь: Бид хувь заяа өөрчлөх үйл явдлын гэрч болно. Дэлхийн хоёр том удирдагч бие биетэйгээ гар барина. /Горбачев, Рейган хоёрыг хэлж байгаа бололтой/ Гэвч найм дахь ирж манай гараг дээр энх тайван эцэслэн тогтсонд гарын үсэг зурах хүртэл өчнөөн цаг хугацаа өнгөрч, их ч ус урсана даа” /1988 оны нэгдүгээр сар/

Үр дүн: Биелж эхэлж байна. Адаглаад “Найм дахийн” хувьд. Тэр үед Борис Ельцин Оросын Ерөнхийлөгч байв. Ванга нэрийг нь хэлээгүй боловч дараагийнх нь гэдгийг битүүхэн цухалзуулсан. “Энэ нь огг төсөөлөгдөөгүй хүн байна. Ямар ч байсан Зюганов, Лебедь биш”.

Тайлбар: Найм дахь ирчихсэн. Орос орон “их долоод” орсон биз дээ. Саяхнаас “Их найм” болсон. Одоо бүх дэлхийд энх тайван тогтох л үддлээ.

 Хэлсэн нь: “Орос орон ахин их гүрэн, юуны өмнө оюун санааны их гүрэн болно” /огноо тодорхойгүй/

Үр дүн: Одоогоор биелээгүй. Оюун санаа сулбагардуу, их гүрэн болтол хол байна. Гэхдээ үндэсний санааны эрэл үргэлжилсээр байна.

Тайлбар: Энэ нь Вангагийн сүүлчийн зөнгүүдийн нэг байсан юм. Үүнийг хэлэхдээ Ванга гараараа том тойрог зурж байжээ.

ХҮН ТӨРӨЛХТНИЙ ТҮҮХИЙН 2008-3797 ОНЫГ ВАНГА ИЙНХҮҮ ЗӨГНӨЖЭЭ

2008. Улсын тэргүүн дөрвөн хүний аминд халдана. Индостанд хямрал гарна. Энэ нь дэлхийн III дайны шалтгаануудын нэг болно.

2010. Дэлхийн III дайн эхэлнэ. Дайн 2010 оны 11 дүгээр сард эхэлж 2014 оны 10 дугаар сард дуусна. Хэвийн эхлэх боловч цөмийн болон химийн зэвсэг хэрэглэнэ.

2011. Дэлхийн хойд хагаст радио идэвхт тунадас унаснаас амьтан, ургамал үлдэхгүй. Дараа нь амьд үлдсэн европчуудын эсрэг лалынхан химийн дайн эхлүүлнэ.

2014. Ихэнх хүмүүс вдээт шарх, арьсны хорт хавдар болон арьсны бусад өвчнөөр өвдөнө.

2016. Европ бараг хүнгүй болно.

2018. Хятад дэлхийн шинэ их гүрэн болно.

2023. Дэлхийн тойрог замд бага зэрэг өөрчлөлт орно

2025. Европ мөн л хүн ам багатай байна.

2028. Эрчим хүчний шинэ эх үүсвэр бүтээнэ. Магадгүй энэ нь хяналтын халуун цөмийн урвал байх. Өлсгөлөнг аажмаар давна. Нисгэгчтэй сансрын хөлөг Сугар руу ниснэ.

2033. Туйлуудын мөс хайлна. Дэлхийн далайн төвшин дээшилнэ.

2043. Дэлхийн эдийн засаг цэцэглэн хөгжинө. Европыг лалынхан удирдах болно.

2046. Ямар ч эрхтнийг ургуулна. Эрхтэн солих нь эмчилгээний хамгийн сайн аргуудын нэг болно.

2066. АНУ лалын Римд довтлох үедээ шинэ хэлбэрийн цаг уурын зэвсэг хэрэглэнэ. Эрс хүйтэрнэ.

2076. Ангигүй нийгэм /коммунист/ тогтоно.

2084. Байгаль сэргэнэ.

2088. Шинэ өвчин-хэдхэн хоромд /секундэд/ хөгширнө.

2097. Хурдан хөгшрөлтийг ялна.

2100. Хиймэл нар Дэлхийн харанхуй хэсгийг гэрэлтүүлнэ.

2111. Хүмүүс киборг /амьд робот/ болцгооно.

2123. Бага улсуудын хооронд   дайн гарна. Их гүрнүүд оролцохгүй.

2125. Унгарт сансраас дохио хүлээж авна /Хүмүүс ахиад л бүгд Вангаг дурсан санах болно/.

2130. Усан дор амьдарч эхэлнэ /харь гарагийнхны зөвлөгөөний тусламжгайгаар/

2164. Амьтдыг хагас хүнд хувиргана.

2167. Шинэ шашин үүснэ.

2170. Их ган болно.

2183. Ангарагт нүүж суурьшсан хүмүүс цөмийн зэвсэггэй их гүрэн болж, Дэлхийгээс тусгаар тогтнол шаардана.

2187. Хоёр том галт уул дэлбэрэхийг зогсоож чадна.

2195. Далай тэнгаст суурыпигсад эрчим хүч, хүнсээр бүрэн хангагдана.

2196. Азийнхан болон европчууд бүрэн холилдоно.

2201. Наран дээрх халуун цөмийн ажиллагаа удааширна. Хүйтэрнэ.

2221. Хүн төрөлхтөн дэлхийн бус амьдрал хайх эрэддээ ямар нэгэн аймшигтай юмтай холбоо тогтооно.

2256. Сансрын хөлөг Дэлхийд шинэ аймшигтай өвчин авчирна.

2262. Гарагуудьш тойрог зам аажмаар өөрчлөгдөнө. Ангарагт сүүлт од заналхийлнэ.

2271. Өөрчлөгдсөн физикийн тогтмолуудыг шинээр тооцоолно.

2273. Шар, цагаан, хар арьстнууд холилдоно. Арьсны шинэ өнгө бий болно.

2279. Хоосноос эрчим хүч гаргаж авна.

2288. Цаг хугацаанд аялна. Харь гарагийнхантай шинээр холбоо тогтооно.

2291. Нар хөрч эхэлнэ. Түүнийг асаах оролдлого хийнэ.

2296. Наран дээр хүчтэй дэлбэрэлт болно. Газрын татах хүч өөрчлөгдөнө. Хуучин сансрын станцууд, хиймэл дагуулууд дэлхийд унаж эхэлнэ.

2299. Францад лалын эсрэг партизаны хөдөлгөөн өрнөнө.

2302. Шинэ чухал хуулиуд. Огторгуй ертөнцийн нууцыг нээнэ.

2304. Сарны нууцыг тайлна.

2341. Сансраас дэлхий рүү ямар нэг аймшигтай юм дөхөж байна.

2354. Хйймэл нарнуудын нэгэнд гарсан осол ган авчирна.

2371. Агуу их өлсгөлөн болно.

2378. Шинэ хурдан өсч буй арьстан.

2480. Хоёр хиймэл нар мөргөлдөнө. Дэлхий харуй бүрийд автана.

3005. Ангарагт дайн гарна. Гарагуудын тойрог зам зөрчилдөнө.

3010. Сүүлт од Сарыг мөргөнө. Дэлхийн эргэн тойронд чулуу, тоосон бүс бий болно.

3797. Энэ цаг болоход дэлхий дээрх амьд бүхэн үхэх боловч хүн төрөлхтөн өөр одны системд Шинэ амьдралын суурийг тавьж чадсан байна.

БИД БҮГДЭЭРЭЭ САНСАРЫН НИСЭГЧИД

Түүхийн тухай хамгийн анхны төсөөлөл ҮҮСЭЛ-ээс эхлэлтэй. Яагаад хамгийн жижиг эс хөгжлийн шатыг дамжиж сээр нуруутан, хөхтөн амьтад, бас оюун ухаант ХҮН болж амьдрал гэдэг зүйлийг бий болгодог юм. Бидний хөгжлийн замын ирээдүй хаана очиж төгсгөл болохыг хаанаас анх үүссэн эхлэлийн цэгээс олж харж болох юм. Гэтэл эхлэлийн цэг төгсгөлгүй хэвээр үргэлжилсээр хүн төрөлтний цуглуулсан мэдлэг, мэдээллийг улам л ээдрээ бэрхшээлтэй, бас хязгааргүй болгож байна.

1990 онд 10 м диаметр бүхий тольтой “Хуббле” Сансрын дуран авайг тойрог замд оруулснаар хүн төрөлхтөн өмнө нь олж үзээгүй маш олон дүрс илгээж байгаа билээ. Хубблейн тусламжтайгаар од гариг хэрхэн бий болдог, бусад гаригуудад дагуул байдаг уу, Огторгуй ертөнцийн хэмжээ хэр том бэ гэх мэт олон асуултын хариуг олж авч байгаа ч цааш харах, мэдэх хүсэл шуналыг улам л их төрүүлж байна. Бид өөрсдөө сансарын нисэгчид, эх дэлхий маань бидний сансарын хөлөг болохыг ойлгодог мөртлөө эх дэлхийгээ ухаж түнхэж, хорт хийгээр бохирдуулан тэнцвэрийг нь алдагдуулж байгааг ойлгох хүмүүс цөөн байгаа нь харамсалтай.

            Ертөнц бол зах хязгааргүй гэж хэлж болохуйц асар том лаборатор юм. Харамсалтайн хүн төрөлхтөн Нарны аймгаас гадна оршиж буй од гаригт хараахан хүрэх боломжгүй учраас бид тэднийг судлахын тулд илгээж буй мэдээллийн багц буюу тэдний гэрлийг ашигладаг. Бидний сансар гэж нэрлэдэг зүйл маань үнэндээ ямар нэг “хоосон зай” биш юм. Оддын хооронд их бага хэмжээний хий, тоосонцортой байдаг. Эдгээр хий, тоосонцрын маш нягт оршин байдаг хэсгийг “мананцар” гэж нэрлэдэг. Энэ нь нэг ёсны хий, тоосноос тогтсон үүл юм. Мананцрын хамгийн сайн жишээ гэвэл Анчны ордны одод дунд оршдог, энгийн нүдээр ч харж болох Орионы мананцар юм. 1993 онд Хуббле-ийг энэ мананцрын зүг чиглүүлсэн бөгөөд анх харахад тод биетүүдээр дүүрэн харагдаж байв. Дараа нь эдгээр биет бол шинээр “төрсөн” одод болохыг тогтоосон байна. Хамгийн сонирхолтой нь эдгээр оддын зарим нь хий, тоосноос тогтсон нэгэн орбитал хавтгайд байжээ. Эдгээр хавтгай нь 1755 онд одон оронч Иммануэль Кантын дэвшүүлсэн таамаглалыг баталсан юм. Энэ таамаглалаас үзэхэд эргэлдэж буй тоос, хий нь төвдөө бөөгнөрснөөр од бий болдог байна. Үлдсэн бодис нь одыг тойрон эргэлдэж байдаг. Хэсэг хугацааны дараа бөөгнөрч гариг үүснэ. Энэхүү одод дөнгөж бий болсон тул гаригийн систем хараахан тогтоогүй боловч ихэнх нь өөрийн гариг, дагуулаа яваандаа үүсгэх ажээ. Бид оддын энэ үйлдвэрлэлийг ажиглан манай Нарны аймаг хэрхэн үүссэн талаар мэдэж авч болно. Нар ч гэсэн нэг од юм. Манай нарны аймаг Тэнгэрийн заадас галактикт оршдог. Лагүүн болон Бүргэдийн мананцар нь ч бас оддын үүслийн талаар мэдэж авах өөр нэг сонирхолтой жишээ юм.

Огторгуйн зах хязгаар: Хуббле бидний өмнө нь харж байгаагүй холыг олж үздэг дуран авай юм. Түүний илгээсэн зурагт хэдэн тэрбум одтой огторгуйн хэдэн зуун галактик харагдаж байна. Эдгээр галактикууд нь биднээс хэдэн тэрбум гэрлийн жилийн зайтай оршдог бөгөөд орон зай, цаг хугацааны харьцангуй ойлголтыг бидэнд өгдөг юм.

      

Гариган мананцрууд: Үнэн хэрэгтээ эдгээр мананцар нь гаригтай ямар ч холбоогүй юм. Хэлбэр дүрс нь гаригтай адилхан болохоор ингэж нэрлэжээ. Нас нь гүйцсэн одод цаг нь болоход дэлбэрдэг. Том хэмжээтэй одод супернова хэлбэрээр дэлбэрнэ. Ингэхдээ маш их энерги гадагшлуулж, цөмийн гаднах бүх давхарга нь сансарт цацагдана. Бага хэмжээний оддын дэлбэрэлт арай бага болдог бөгөөд мөн л гаднах давхрагаа сансарт цацдаг. Дэлбэрэлтийн хэмжээ нь супернова шиг хүчтэй биш, бага байдаг тул цацагдсан бодисууд нь ихэнхдээ эмх цэгцтэй, тойрог хэлбэрээр тэлнэ. Мөхсөн одноос үлдсэн хэсэг энэхүү мананцрын төвд үлддэг. Зарим гариган мананцрууд тэгш хэм бүхий бүтэц үүсгэдэг. Эдгээрээс хамгийн сонирхолтой жишээ нь “Элсэн цаг” мананцар юм.

Мушгирсан галактик: М100 нэртэй энэ галактик манай Тэнгэрийн заадас (Сүүн зам) галактиктай төстэй. Бид өөрсдөө дотор нь байдаг тул өөрийн галактикаа ингэж бүхлээр нь харах боломжгүй. Иймээс бусад галактикийн ажиглан бүтцийг нь мэдэж авдаг. Манай Тэнгэрийн заадас галактикийг бусад галактиктай харьцуулахад нэг их томд тооцогдохгүй ч мөн л олон тэрбум одтой.

Мөргөлдөж буй галактикууд: Антенн (Эвэр) галактикийг харагдах байдлаар ингэж нэрлэдэг. Энэ зурагт бие биетэйгээ мөргөлдөж буй 2 галактик байна. Галактикууд хоорондоо мөргөлдөхөд доторх одод нь хоорондоо мөргөлдөх нь нь бараг боломжгүй. Учир нь хоорондох зай нь маш хол юм. Харин мөргөлдсөний дараа гариг хоорондын таталцлаас болоод галактикуудын хэлбэр дүрс тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгддөг.  

       

Оддын бөөгнөрөл: М80 нь Тэнгэрийн заадас галактикийн одоогоор мэдэгдэж байгаа 147 оддын бөөгнөрлийн нэг юм. Оддын бөөгнөрөл нь галактикийн дотор байрладаггүй. Харин дотроо хэдэн мянган одод агуулсан эдгээр бөөгнөрөл нь галактикийн дагуул мэт тойрон эргэлдэж байдаг.

Одод бидний л адил төрж, үхдэг. Бидний амьдралын эх булаг болсон Нар болон түүний аймгийн гаригууд нь өмнө нь байж байгаад сөнөсөн ододтой ижил бүтэцтэй байдаг. Тиймээс бид тэрхүү оддын үр сад билээ. Бидний амьдарч буй энэ орчлон ертөнц ойролцоогоор 15 тэрбум жилийн өмнө Их Дэлбэрэлтийн дараа бий болсон юм. Түүний дараа хэдэн тэрбум жилийн турш орчлон ертөнц энэ дэлбэрэлтээс үүссэн устөрөгч, гелийн хийгээр дүүрэн байлаа. Дараа нь энэ хийн мананцар дотор тогтворгүй байдал бий болж мананцрууд бөөгнөрч эхэлжээ. Бөөгнөрсөн үүлнүүд анхны оддыг бий болгосон юм.

Тэгвэл одод, гариг эрхэс, дагуулууд хэрхэн бие биеэсээ тасран одолгүй нэг дор байна вэ? Эдгээрийг байгаль дээрх олон үндсэн хүчний нэг болох гравитацийн хүч барьж байдаг. Масстай ямар нэг биет нөгөөгөө өөр рүүгээ татахыг гравитацийн хүч гэдэг. Өөрөөр хэлбэл Нар Сар, Эх Дэлхий маань нэг нэг рүүгээ гравитацийн хүчээр татагддаг байна. Биднийг болон газрын гадарга дээрх бүхнийг мөн л татах хүч буюу гравитацийн хүч тогтоон барьдаг. Оддыг аварга том хийн үүл бий болгосон гэж бид хэлсэн. Энэ нь мөн л дээрх хүчний үйлчлэлээр явагддаг. Мананцрын доторх хий тодорхой нэг хэсэгт бөөгнөрч нягтарна. Үүний хажуугаар гравитацийн хүч ч ихэсдэг тул эргэн тойрныхоо биетийг өөр рүүгээ татаж эхэлдэг. Биет яваандаа илүү томрох бөгөөд масс ихсэх тусам эргэн тойрныхоо биетийг илүү их татаж эхэлнэ. Одны анхдагч масс ийм байдлаар үүсдэг. Эхлээд хүйтэн байсан мананцар, нягтраад халдаг. Анхдагч одны цөм хангалттай томроход халуун нь ойролцоогоор сая хэмд хүрнэ. Энэ үед устөрөгчийн атомын цөм холилдож гелийн атомын цөмүүснэ. Устөрөгч гелид шилжихийг цөмийн термо (халуун) урвал гэдэг. Энэ урвалаас болж их хэмжээний дулаан ялгарна. Энэ энергийн улмаас одод гялалздаг юм. Одны устөрөгч багасахад гелигээс тогтсон цөм бий болно. Уг цөм дулаан болон даралтын тусламжтайгаар өөр олон урвалыг явуулдаг. Гели эхлээд нүүрстөрөгч болно. Дараа нь неон, устөрөгч, цахиур, төмрийг үүсгэнэ. Нэг одонд төмрөөс хүнд элемент бий болдоггүй. Учир нь эдгээр элементийг үүсгэх дулаан одонд бий болж чаддаггүй. Харин хүнд элементүүд маш өндөр энерги ялгаруулдаг супернова дэлбэрэлтийн үеэр үүсдэг.

Анчны одны орд дахь Орионы мананцрыг “од үйлдвэрлэгч” гэж болно. Хуббле сансрын дуран авайгаар ойролцоогоор 150 шинээр үүсч буй оддыг олж нээжээ.

Нар: Нар бол од юм. Нар болон түүнийг тойрон эргэх гаригууд ч мөн мананцрын бөөгнөрөлөөс үүссэн. Гэвч энэ мананцар нь Их дэлбэрэлтийн үе шиг зөвхөн устөрөгч болон гелигээс тогтоогүй юм. Тэднээс өөр олон элемент байсан юм. Тэгвэл мананцрын хүнд элемент хаанаас гараад ирэв? (Огторгуй судлаачид, устөрөгч ба гелигээс бусад элементийг хүнд элемент гэдэг.) Энэ их сонин түүхтэй. Хүнд элементүүд нь Их дэлбэрэлтээс хойш Нар бий болж эхлэх хүртэлх ойролцоогоор 10 тэрбум жилийн туршид хамгийн анхны оддод үүсчээ. Дараа нь эдгээр одод сөнөхдөө өөрийн агуулж байгаа бодисын ихэнх хэсгийг сансарт цацдаг. Ингээд эхлээд устөрөгч, бага хэмжээний гели агуулсан оддын хоорондох орон зай хүнд элементээр баяжжээ. (Гэвч устөрөгч, гелигээс бусад элементүүд 2%-д ч хүрэхээргүй бага байлаа.) Үүний дараа шинээр үүссэн одод эдгээр элементийг агуулсан хийнээс тогтсон тул гариг, дагуул, сүүлт оддыг үүсгэх түүхий эдийг агулж байдаг. Энэ байдал цааш үргэлжлэхэд оддын хоорондох зай хүнд элементээр баяжиж эхэлдэг. Манай нарны аймаг ч бас гариг үүсэхэд хэрэгцээтэй бодис бүхий мананцраас бий болсон юм. Өөрөөр хэлбэл манай гариг, өмнө үүсээд сөнөсөн одуудаас үүссэн юм.

Гаригууд: Манай Нарны аймаг есөн гаригтай. Эдгээрийг хөрстэй болон хийн гэж хоёр бүлэгт хуваадаг. Хөрстэй гаригт Буд, Сугар, Дэлхий ван, Дэлхий, багтдаг. Эдгээр гаригууд хатуу, чулуурхаг гадаргуутай тул хөрст гариг гэдэг. Хийн гариг болох Бархасвадь, Санчир, Далай ван, Тэнгэрийн ван нь их хэмжээний хийнээс тогтдог бөгөөд жижиг, хатуу цөмтэй байдаг.

Хөрст гаригууд яаж үүссэн бэ? Тэднийг нарны аймгийг бий болгосон мананцрын тоосонцроос үүссэн гэж хэлж болно. Нарны аймаг анх бий болж байхад эдгээр тоосонцрууд нэг дор бөөгнөрч кондрул гэдэг солирыг үүсгэнэ. Тэр үед 2000 хэмийн халуун байжээ. Тэгээд хэдэн сая жилийн өмнө кондрулууд болон мананцар дахь тоосонцор нэг дор бөөгнөрч кондрит гэдэг солирыг үүсгэнэ. Одоогийн солируудыг тэр үед үүссэн кондрит гэж үздэг. Тэд нарны аймаг анх үүсэхээс эхлээд устаж алга бололгүй өнөөг хүрчээ. Тиймээс газарт унадаг солирууд орчлон ертөнцийн өнгөрсөн үеийн тухай бидэнд хэлж байдаг. Нарыг тойрон эргэлдэж буй биет (нэг хэсэг кондрит мэт), Наран дээр унадаггүй, эсвэл сансарт нисэн оддоггүй. Харин замд нь таарах хэсэгхэн хий энэ биетийн хурдыг хасч, Наранд тэгш бус хэмийн тойрог замаар ойртоход нөлөөлдөг. Өөрөөр хэлбэл биетийн тойрог зам наранд улам ойртсоор байдаг. Нар луу ойртон буй кондритууд улам ойртсоор, нэг дор бөөгнөрч томордог. Диаметр нь ойролцоогоор 1км орчим болоход хий үрэлцэх чадвараа алддаг. Энэ үед уг хий ч их хэмжээгээр хорогдсон байдаг. Тэгээд тухайн биет тодорхой хэмжээний тогтмол тойрог замдаа үлдэнэ. Ийм байдалд хүрсэн сансрын биетийг “гариганцар” гэж нэрлэдэг.

Шинээр бий болж буй гаригийн системүүдэд ийм гариганцрууд их байдаг. Эдний нягт нь бие биеэсээ үл ялиг өөр. Иймээс тойрог замаар өөр хурдтай эргэнэ. Бие биетэйгээ ойрхон байгаа биетүүд ойролцоо хурдтай эргэдэг бөгөөд нэг нэгнээ татдаг. Татах хүч тойрог замд нь нөлөөлснөөр хоорондоо мөргөлдөнө. Хэрэв уг мөргөлдөөн удаан явагдвал хоёр цөм нь нийлж, нэг том гариг үүсгэн, цаашдаа томордог. Хэрэв мөргөлдөөн нь хурдан болвол хоёулаа сөнөдөг.

Эрдэмтэд нэг гаригийн систем буюу гаригууд үүсэхэд хэр их хугацаа ордгийг судалж байна. Уг тооцооны дагуу гариг үүсэх явц явагдсаны дараа ойролцоогоор 20 мянган жил өнгөрөөд Сарны хэмжээтэй хэдэн зуун биет бий болдог. Харин гариг болохын тулд 10 сая орчим жил хэрэгтэй. Үлдсэн гариганцрууд дараагийн 10 сая жилийн дотор эхэлж үүссэн гаригуудад уусдаг. Буд, Сугар, Дэлхий, Ангараг, гаригууд ийм маягаар үүсчээ. Бархасвадь, Санчир, Далай ван, Тэнгэрийн ван зэрэг хийн гаригуудын үүссэн хэлбэр эхэндээ дээрх гаригуудтай ижил эхэлсэн ч дараа нь үл ялиг өөр маягаар үргэлжилнэ. Нарыг үүсгэсэн мананцрын гадаргуу нь дотоод давхаргаасаа илүү хүйтэн байдаг тул ус болон бусад хий мөс хэвээр оршин байдаг. Иймд энэ хэсэг дэх мөсний хэмжээ нь дотоод давхаргаа бодвол 10 дахин их байдаг. Хийн молекулууд ихээр агуулагдаж байдаг тул энд үүсэх гаригийн найрлага хөрст гаригийнхаас өөр байх нь ойлгомжтой. Бархасвадь, Санчир гариг нь их хэмжээний устөрөгч, гелигээс тогтдог. Бага хэмжээний хатуу төлөвт буй хий, чулуу, металл агуулж байдаг. Харин Тэнгэрийн ван, Далай ван гаригууд нь ихэнхдээ хатуу төлөвт буй хий буюу ус, амонийн хүчил, метанаас тогтдог. Гадна давхаргад нь устөрөгч, гели агуулагддаг. Цөм нь Бархасвадь, Санчир гаригийнх шиг чулуу, төмрөөс тогтоно.

Санчир: НАСА, Хуббле сансрын дуран авайг хөөргөсний 8 дахь жилд нь Санчир гаригийн зургийг авчээ. Энэ зургийг бидний олж үздэггүй гэрлийн долгион болох хэт улаан долгионоор авсан байна. Ингэхэд гаригийн мананцрын бүтэц илүү тодорхой харагдаж байв. Хөх өнгө нь эх мананцрын давхарга дахь тунгалаг агаар мандал, ногоон болон шар өнгө нь мананцрын нимгэн давхарга, улбар шар нь мананцрын өтгөн хэсгийг харуулж байна.

Бархасвадь дахь шуурга: Анх 17-р зууны үед одон орончид Бархасвадийг дуран авайгаар ажиглаж эхэлсэн байна. Гаригийн улаан толбыг тэр үед олжээ. Том Улаан Толбо гэж нэрлэдэг энэхүү улаан толбо нь бараг 300-аад жилийн дараа ч байсаар байна. Цагт 430 км хурдтай шуурганаас болж ингэж харагддаг байна. Том Улаан Толбо нь Нарны аймаг дахь хамгийн том шуурга юм. Түүнийг диаметр Ойролцоогоор 25000км юм. Өөрөөр хэлбэл энэ шуурганы диаметр нь Дэлхийн диаметрээс 2 дахин том юм.

Сугар: Эртний Грекийн домогт гардаг гоо сайхны охин тэнгэр Венерагийн нэрээр гаригийг нэрлэжээ. Нар, Сарны дараа тэнгэрт хамгийн сайхан тод харагддаг тул энэ нэр нь ч тун зохижээ. Судалгаанаас үзэхэд Сугар гаригийн өтгөн манан доорх гадарга нь 4500С-ийн халуунтай байдаг гэнэ.

Ангараг: Дэлхийгээс, илүү тодруулан хэлбэл Дэлхийн тойрог замаас хамгийн сайн авсан Ангараг гаригийн зураг. 1997 онд Ангараг гариг Дэлхийд хамгийн ойрхон ирэх үед энэ зургийг авчээ. Ангарагийн дээд хэсэгт харагдаж буй цагаан хэсэг бол гаригийн Хойд туйл юм. Гэхдээ Дэлхийн туйлууд шиг уснаас биш харин ихэнх нь хөлдсөн нүүрсхүчлийн хийнээс тогтдог юм байна.

Дагуулууд: Эрдэмтэд гаригуудын дагуул үүсэх явцыг дараах байдлаар тайлбарладаг: Аварга том гаригууд анх нягтрахдаа маш халуун байдаг. Иймээс одоогийн хэмжээтэй нь харьцуулахад илүү том байдаг байсан. Гариг үүсэх явцын төгсгөлд гаригийг бий болгосон хий, тоосонцруудын үлдэгдэл гаригийг тойрон эргэлдсээр байдаг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд хийн ихэнх хэсгийг гариг залгиж эсвэл сансарт таран замхардаг. Үлдсэн хий, тоос нь нэг дор цугларч дагуулуудыг бий болгоно.  Дагуулуудын ихэнх нь дээр өгүүлсэн маягаар бий болсон гэж үздэг ч зарим нь гариг бий болсны дараа гаднаас нэгдсэн нь ч бий. Энэ дагуулуудын тойрог зам нь маш нягт элипс хэлбэртэй бөгөөд бусад дагуултай харьцуулахад өөр байдаг. Үүнд Поебе, Тритон болон хэд хэдэн бяцхан дагуулууд багтдаг. Ангараг гаригийн дагуул Побос, Деймосыг гариг үүссэний дараа нэгдсэн гэж үздэг.

Дэлхийн дагуул Сарны бий болсон түүх нь ч маш сонирхолтой. Маш олон таамаглал байдгийн хамгийн их өргөн дэлгэрсэн нь Дэлхийтэй мөргөлдсөн нэгэн гаригаас тасарч үлдсэн гэдэг таамаглал юм. Уг мөргөлдөөний улмаас Дэлхийгээс нэлээд том хэсэг тасарч сансарт цацагдсан нь мэдээж. Дараа нь цацагдсан бодисын нэг хэсэг нь Дэлхий дээр дахин унасан бол нөгөө хэсэг нь сансар луу таран явжээ. Тойрог замд үлдсэн хэсгүүд хоорондоо нэгдэж Сарыг үүсгэжээ. Хөрст гаригуудын дагуулууд бүгдээрээ (Сар, Побос, Деймос) нэг бол гариг бий болсны дараа нэгдсэн эсвэл мөргөлдсөнөөс болж үүссэн байна. Энэ нь аварга том хийн гаригуудын эргэн тойронд л дагуул үүсдэг гэсэн таамаглалыг нотолж байгаа юм.

Солирууд: Солирууд хөрст болон хийн гаригуудын хоорондох Солирын бүсэд оршдог. Энэ бүсэд гариг болж нэгдэхүйц том хэмжээний сансрын биет байдаггүй. Эдний нийт масс нь Сарныхаас ч бага юм. Нарны аймгийн гаригуудын хоорондох зайг авч үзвэл Нарнаас холдох тусам тодорхой дараалалтай байгааг ажиглаж болно. Гариг бүрийн тойрог зам нь өмнөхөөсөө 75%-иар илүү өргөн байдаг. Үүнээс харахад Солирын бүсийн оронд мөн гариг байх ёстой мэт. Гэхдээ тодорхой баталгаа байхгүй. Харин зарим нэг гариг судлаач эрдэмтэдийн үзэж байгаагаар урьд нь энд нэг гариг үүсч байгаад Бархасвадь гаригийн хүчтэй татах хүчинд автан хэдэн хэсэг болж таржээ. Мөн энд гариганцрууд нэг дор бөөгнөрөөгүй тул ямар нэг гариг үүсээгүй гэж үздэг.

Үлэг гүрвэлийг газрын хөрснөөс арчсан гэж төсөөлж байснаас хоёр дахин том хэмжээтэй аварга том солир хэдэн тэрбум жилийн өмнө Дэлхийд унасан үл мөрийг оллоо гэж эрдэмтэд мэдээлэлээ. Science сэтгүүлд мэдээлснээр тухайн чулуулгийн хуримтлалыг Өмнөд Африк болон Австралаас олоод байгаа юм байна. Хорин километрийн диаметр бүхий одонцор дэлхийг мөргөхийн хамтаар тийм хэмжээний хүч километрийн өндөртэй давалгааг далайн ёроолоос цалгих нөхцлийг бий болгосон байх боломжтой. Люзиана муж улсын Калифорни дахь Stanford их сургуулийн судлаачид ийм сүйрэл 3.4 тэрбум жилийн өмнө буюу эх газар бүрэлдэн тогтохоос өмнө зөвхөн бактерууд амьдарч байх үед явагдсан гэж хэлсэн. Энэхүү агуй том солир нь яг хаана унасныг мэдээгүй байгаа бөгөөд эрдэмтэд түүний үүсгэсэн тогооны ул мөрийг хараахан олж тогтоогоогүй байна. Тайланд өгүүлснээр эдгээр чулуулаг нь Ангараг болон Бархасбадийн хоорондын тойрог замаас ирсэн одонцор байх боломжтой. Судлаач Gary Byerl-ийн хэлснээр энэхүү объект нь барагцаагаар 50 км-ийн өргөнтэй солирын борооны нэг хэсэг гэнэ. Эдгээр бөмбөгдөлт нь ихээхэн том байсан бөгөөд Дэлхий дээрх хувьсалын явцыг бүрэн өөрчилсөн гэж нэмж хэлсэн байна. Тайланд яг ямар өөрчлөлт мөргөлдөлтөөр бий болсныг дурьдаагүй. Үлэг гүрвэлүүдийг үгүй болгосон үйл явц агуу байх ёсгүй гэж үү гэж дэд зохиогч Donald Lowe хэлжээ. Харин энэ нь үүнээс даруй 2 дахин том юм. Тэрээр хэлэхдээ энэ нь санаанд багтамгүй асар том далайн давалгааг бий болгон мөргөлтийн голомтоос эхлэн тархаж далайг хөндлөн туулж жижиг хэмжээний эх газруудыг хоромын дотор далайн ёроол болгон хувиргасан байна гэжээ. Геологичид энэхүү солирын ул мөрийг Өмнөд Африкийн Barberton-ний ногоон чулуу болон Баруун Австралийн Pilbara блокоос олж илрүүлсэн байна. Энэ чулуулгийг агуулж буй хэсгүүд нь гурван тэрбум жилийн өмнө бий болсон бөгөөд цаг хугацааны мэдээлэлээр бол нарны систем бүрэлдэж эхэлсэн үе рүү буцаан аваачиж байгаа юм.

Сүүлт од: “Нарны аймаг хаана төгсдөг вэ?” гэж асуухад ихэвчлэн “Дэлхий вангийн тойрог замд” гэж хариулдаг. Гэвч Нарны аймгийн хил хязгаар эндээс ч цааш үргэлжилдгийг бид мэднэ. 50 жилийн өмнө Кеннет Эдгеворт болон Жерард Кюпер нар Дэлхий вангийн цаахан талд гариг үүссэний дараа үлдсэн бодисоос тогтсон нэгэн бүс байж болохыг тус тусдаа урьдчилан тооцжээ. Сүүлийн жилүүдэд хийсэн ажиглалтаар үүнийг баталсан юм. Сүүлийн жилүүдэд хийсэн судалгаа ч үүнийг байталж байгаа. Энэ бүсэд тус бүр нь 1км буюу үүнээс илүү диаметртэй, 200 сая сансрын биет байгааг тооцоолон гаргажээ. Кюперийн бүс гэж нэрлэсэн энэ бүсэд Дэлхий ван, түүний дагуул Чарон ч ордог. Мөн Далай вангийн дагуул Тритон ч энэ бүсийн гишүүн юм. Эдгээр дагуулууд уг бүсийн хамгийн том хэмжээтэй нь ажээ.

Сүүлт одууд тойрог замаасаа гарч Нарны аймаг руу чиглэх нь уг сүүлт одод хоорондоо мөргөлдөн тогтворгүй байдал үүсгэснээс болдог. Богино хугацааны сүүлт одууд (ойролцоогоор 100 жилд нэг удаа) ихэнхдээ Кюперийн бүсээс ирдэг. Харин урт хугацааны давтамжтай ирдэг сүүлт одууд өөр бүсээс ирдэг гэж таамаглаж байна. 1950 онд одон орон судлаач Жан Хендрик Оорт энэ талаар нэгэн таамаглал дэвшүүлжээ. Түүний таамаглалын дагуу эдгээр сүүлт одууд Нарны системийг бүхэлд нь бүрхсэн нэг бүсээс ирдэг ажээ. Оортын үүл гэж нэрлэсэн энэ бүс бидэнд харагддагүй боловч урт хугацааны давтамжтай ирдэг сүүлт одууд энэ бүсийн талаар мэдээлэл авчирдаг.

Оортын үүл бий болсон явцыг дараах маягаар тайлбарладаг. Бархасвадь зэрэг аварга том гаригууд дэргэдүүр нь өнгөрөхийг завдсан гариганцруудыг хүч султай тойрог замд оруулан тогтоон барьдаг. Заримдаа эдгээр биетүүд Нарны татах хүчнээс мултран сансар руу ахиж эргэж ирэхгүйгээр оддог. Харин ихэнх нь Нарны татах хүчнээс салж чадалгүй хүч султай тойрог замаар тойрон эргэлдсээр байдаг. Нарнаас хол байдаг мөн, хурд багатай тул ихэнхдээ Оортын үүлэнд байрлацгаана. Оортын үүлийг тойруулан тойрог зурахад гадиус буюу Нар хүртэлх урт нь нэг гэрлийн жил байдаг. Үүнээс цааш Нарны аймгийн хил төгсч, оддын орчин эхэлдэг гэж хэлж болно.

200 их, дээд сургууль

 “Цаг тєр” хэмээх шинэхэн сэтгvvлд (2007 оны 6-р cap) мэдээлснээр бол, “Магадлан итгэмжлэгдсэн гэх тодотголтой, ухаан нь тєрийн шалгуур давсан тєрийн мэдлийн 16, тэд нь дотроо МУИС нь 12, МУБИC мєн, 12, ШУТИС 13 гэж салбарлаад, цааш нь шатласан сургалттай єєр найман их сургууль хувийн их сургууль гурав, хувийн дээд сургууль 108, нийт 170 татан буугдсан гэх боловч хэлбэр дvрсээ єєрчилсєн 30 дээд сургууль нийлээд 200 давжээ. Манай улс санаандгvй байж байгаад энэ тєрлийн тоон vзvvлэл тээрээ дэлхийг дэлдийлгэх дээрээ тулжээ. Зєвхєн 2.6 сая хvн амдаа тооцож vзвэл 200 хол давах их, дээд сургуультай, 142.5 мянган оюутантай, 10000, бvр дордоод 1000 хvн ам тутамд ногдох доктор, профессор, академичийн тоогоор дэлхийд аль хэдийнэ xошуучилж яваа.

Олон улсын дараах статистик vзvvлэлтээр бол манай улс их дээд сургуулийн тоогоор Герман, Францтай зэрэгцэж. Азийн бар улсуудыг хол хаясан байх аж. Хувийн их, дээд сургууль, коллежуудын тоо хэмжээ нь дэлхийд байхгvй амжилт тогтоожээ. Нийт хvн амд нь ногдох байдлаар гадаад улс орны их дээд сургуулиудын тоотой харьцуулсан дараах судалгааг харж болно.

Монгол Улс 2.7 сая 200. Манай улс хєгжлийн тєвшингээр жагсаалтын сvvлд буй Африкийн хэдэн улсаас хол тасраагvй байгаа, харин Балбаас дээш жагссан орнуудтай хєгжил, єрсєлдєєн, эдийн засгийн эрх чєлєє гэж ярихад арай ахдана. Саудын Арабаас дээш бичигдсэн улсуудтай бол хєгжлийн зєрvv хэдэн арван жилээр тогтохгvй. Энэ шууд хамаатай, харьцуулсан дvгнэлт хийхэд хэрэгтэй нэг баримт байна. Манай VХЯ, НVБ-ын Аж vйлдвэрийн хєгжлийн байгууллагатай хамтран хийсэн шинэхэн vнэлгээг 2005 оны байдлаар авч vзвэл дэлхийн 155 улсын дотор аж vйлдвэрийн єрсєлдєх чадварын индексээрээ Монгол Улс доод хэсэт буюу 148 дvгээр байр Ботсван, Этиоп, Бурунди Тєв Африкийн Бvгд Найрамдах Улс, Тонга, Коморын арлууд Мали зэрэг хэдхэн улсын ємнє оржээ. Их, дээд сургуулийнхаа тоогоор эдэн дотор бараагvй хол тасарсан Монголыг аж vйлдвэрийн чадавхиар нь 155-ын 148-т аваачиж жагсаасан байна.

Улс	Хvн амын тоо	Их, дээд сургуулийн тоо
Их Британи	59.4 сая	89
Австрали	20.1 сая	37+2+23=62
Шинэ Зеланд	3.9 сая	7
Швейцарь	7.3 сая	9
Нидерланд	16.2 сая	17
Швед	9 сая	40
Израиль	6.8 сая	3
Сингапур	4.3 сая	2+4+13=19
Хонконг	7.4 сая	з
Малайз	24.8 сая	17
Таиланд	64.3 сая	16+36+26=78
Турк	68.1 сая	69
ЄАБНУ	45.3 сая	16
Арабын Нэгдсэн Эмирт	3.8 сая	4
Саудын Араб	22.5 сая	7+21 эр+12эм=40
Грек	10 7 сая	17
Латви	2.3 сая	5
Литва	3.6 сая	6
Эстони	1.4 сая	3
Словак	5.4 сая	14
Албани	3.5 сая	10
Болгар	7.5 сая	38
Македон	2 сая	2
Румын	22.3	48
Хорват	4.4 сая	4
Египет	75 сая	14
Тунис	9.9 сая	5
Бахрейн	690 мянга	2
Иордан	5.3 сая	2
Сири	17.4 сая	4
Балба	24 сая	1
Шри Ланка	19 сая	10
Камбож	13.8 сая	9+6=15
Мъянмар	52.8 сая	16
Гана	20.4	3
Нигери	135.4 сая	13
Ардчилсан Конго	53.2 сая	31
Камерун	16.1 сая	1
Зимбабве	13.1 сая	1
Кени	31.9 сая	4
Монгол Улс	2.6 сая	200

Дээрх хvснэгтээр бол гол асуудал нь дээд боловсрол нь манайх шиг vнэгvйдээгvй Монголын дээд боловсролтонгууд ажилгvйчvvдийн эгнээнд шууд шилждэг. Монголд тєгссєн мэргэжилтнийг (мэргэжилтэн л гэе дээ) ажилд авдаггvй, авлаа ч цааргалдаг, энэ гашуун жишээ нэгийг хэлэх. Сонинуудаар дvvрэн гэх зар тасрахгvй хєвєєд байгаа чинь дээд боловсрол vнэгvйдсэний жишээ биш гэж vv.

Их, дээд сургуулийнхаа тоогоор Британи Канад Австрали, Сингапурыг бараагvй хаяж тасарсан єнєєгийн Монголд эсрэгээр Балба, Камерун шиг ганц их сургуультай байх нь хаашаа юм. Тооны хувьд социализмын vеийн тэр 10 гаран их, дээд сургууль чинь болоод байсан юм биш yy.Компани, хоршоо байгуулж байгаа аятай их, дээд сургуулийг ийнхvv хэт vржvvлснээр эдvгээ Монголд дээд боловсролын нэр тєр, vнэ цэнэ хог дээр гарлаа. Юун дэлхийн єрсєлдєєн, дэлхийн стандарт. Манай их сургуулийн дипломыг дэлхийд хэн, аана vнэлж байгаа билээ.

Манайдаа дууриах загвар, толь нь болж ирсэн. Ломоносовын нэрэмжит Москвагийн их сургууль гэхэд л єрсєлдєх чадвар, эрдмийн тєвшний рейтингийн vзvvлэлтээр дэлхийн их сургуулиуд дотор 76 дугаарт явж байгаа гэх (Тивээр нь ангилж vзвэл Москвагийн их сургууль Европтоо 23-т) мэдээлэл саяхан цацагджээ. Шанхайн Жяо Тун их сургуулийн “Academic Ranking of World Universities-2007, Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University, 01.08.07″ хэмээх cyдалгааг аваад vз л дээ.

Энэ судалгааг Жяо Тун их сургууль 2003 оноос хийж ирсэн. Тэр лут жагсаалтад манай ганц ч их дээд сургууль багтаагvйг сануулаад, Ломоносовтойгоо л єєрсдийгєє харьцуулаад vз гэж хэлэх гэсэн санаа. Дэлхийн хамгийн шилдэг (сургалт, менежментээрээ) АНУ-ын гурван их сургууль эхлэн жагсчээ. Тэр нь манайхны сайн мэдэх Харвард, Стэнфорд, Калифорни-Беркли залгаад дєрєвдvгээрт Их Британийн Кембриж орж байна.

Энд шалгарч vнэлэгдсэн эхний 100 их, дээд сургуулийн тал нь АНУ-ын их сургуулиуд байна. Чанартай, лут гэдгээрээ тэр 100 дотор хоёрдугаар байрт Их Британи удаалж, гуравдугаар байрт Герман, Япон хоёр, залгаад Австрали, Дани, Израиль, Канад, Нидерланд, Норвег, Финланд, Швейцарь, Шведийн их сургуулиуд зонхилж байна.

Ямар шалгуураар их сургуулиудыг ингэж ялгаварлаад байна вэ. Манайхны нийтээрээ хошуураад чамирхаад байдаг гадаад хэл, хууль, олон улсын харилцаа, аялал жуулчлал, сэтгvvл зvй, урлаг соёл, биеийн тамир, цагдаа гэхчлэн чиглэлvvдийн ганц нь ч (хvмvvнлэгийн гэх нэрээр гадаад хэл, сэтгvvлч, олон улсын харилцаа, аялал жуулчлал, хуулийн мэргэжлийн сургуулиуд хэт олон) дэлхийн шилдэг их сургуулийг шалгаруулах шалгуур нь биш юм гэнээ. Байгалийн ба техникийн ухааны, тухайлбал математик, технологи, компьютерын шинжлэх ухаан, амьдралын ухаан, газар тариалан, анагаах, эм зvй гэж явсаар нийгмийн шинжлэх ухаан бєгсєнд нь авч vздэг салбар гэх аргачлал тэр юм байна.

Байгалийн ба техникийн ухааныг болилоо гэхэд манай их дээд сургуулиуд гадаад хэл, хууль, олон улсын харилцаа, аялал жуулчлал, сэтгvvл зvй, урлаг соёл, биеийн тамир, цагдаагийн салбараараа дэлхийд хаана яваа билээ гэх асуултыг бид єєрсєддєє тавих цаг болсон. Цаашлаад дэлхийн тэргvvлэх их сургууль аль вэ гэдгийн хамгийн гол шалгуур бол тєгсєгчид нь хэн бэ гэх vзvvлэлт байдаг гэнэ. Энэ нь сургалт нь ямар вэ гэдгийн гол шалгуур юм байна. Тєгсєгчдийн тооноос гадна шvv дээ. Нобелийн ба Филдийн шагналыг хэд нь хvртсэн бэ, хаана хэн ямар нэр тєртэй алба хашиж, хэн хэн нь алдаршсан, бас багш нарынх нь хэд нь Нобелийн шагналтан бэ, багш нарын чадварын индекс, судалгааны тєвшин, хэвлэн гаргадаг эрдэм шинжилгээний бvтээл, ном, сэтгvvлийн тоо гэхчлэн шалгуурууд цаашаа хєвєрч єгнє.

Манай 200 их, дээд сургуулийн хэдэн мянган эрдэмтэн багш нар, боловсрол судлаач нарт хандаж захихад Шанхайн Жяо Тун их сургуулийн Дээд боловсролын хvрээлэнгийн (Institute of Higher Education, Shanghai Jiao Tong University) вэб хуудас руу орж, ичиж зоволгvй єєрсдийгєє хайж таньж, тэгээд ухаалаг, бодит дvгнэлтээ хийх єчvvхэн саналыг МУИС-ийн их тогоонд чанагдаж явсан багшийн хувьд хvсье.  \Судлаач Баярхүү\